Paranoya nədir və necə özünü göstərir

Yalnız bir söz dedi: Ana sən məni atacaqsan? Ona sarılıb necə ağladığımı təsəvvür etməzsiniz. “Yox, qızım, mən səni heç vaxt atmayacağam. Sən mənim, bizim qızımızsan”. Ərim də məsələdən

Qadın xoşbəxtliyi – görəsən o necə olur?

üçün də aydınlaşdırmaq istədiyim bir məsələ vardır. İnsan nə zaman özünü xoşbəxt sanır? Yəni, hər şeyin olması xoşbəxtliyin kriteriyası ola bilərmi? Təəssüf ki, həyat müşahidələrim, rastlaşdığım saysız-hesabsız fərqli nüanslar onu deməyə əsas verir ki, əslində xoşbəxtliyi konsepsiya şəklində bütövlükdə bir ömrün

timsalında nümunə kimi götürmək kökündən səhvdir. İnsan bioloji varlıq olaraq mürəkkəb yaradılış olduğu kimi ona məxsus olan hiss və həyəcanlar, yaşam tərzi də müxtəlifdir. Tolstoy məşhur “Anna Karenina”nı belə bir fikirlə başlayır: ”Bütün xoşbəxt ailələr biri-birinə bənzəyir. Bədbəxt ailələrin isə hərəsi bir cür bədbəxtdir.” Buna ədəbiyyat tarixində

ən yaxşı birinci cümlə də deyirlər. Mən bu fikirlə müəyyən mənada razılaşa bilmirəm. Elə xoşbəxt ailələrin də xoşbəxtliyi fərqli-fərqlidir. Ümumiyyətlə, xoşbəxtlik çox çətin anlamda dərk edilən, bizlərə həyatın “xoşbəxt anları” formasında nəsib olan və bu anlar naminə həyatın hər cür zillətinə qatlaşdığımız mücərrəd bir təfəkkürdür. Bu anların şirinliyi insanı alıb götürür, bəzən onu ağlasığmaz qərarlar qəbul etməyə məcbur edir. Xoşbəxtlik səhrada görünən ilğım kimidir. Gördüyünə əminsən, lakin sənin olduğuna, ona çata biləcəyinə əmin deyilsən.

Belə mücərrəd fikirlərlə oxucunu yormaq fikrindən uzağam. Həyat elə bu iki hissin mübarizəsidir. İnsanın can atdığı, bəzən çatdığı, bəzən səssizcə yanından keçdiyi o xoşbəxt anlarla özünü çarəsizliklər içərisində tənha sandığı, gücünün qurtardığını hiss etdiyi, bəzən həyatın belə bitdiyini zənn etdiyi

müdhiş hisslərin mübarizəsi. Nə yaxşı ki, bütün bu mübarizələrdə həyat sevgisindən doğan bir işıq var ki, sənin qəlbini hər daim isitməyə bəs edir. Sənə yaşam gücü verir, davam et, bacaracaqsan, sonunda qazanacaqsan deyə həyatını irəlilətməyə əlindən tutur. Elə bu baxışdan da yenə özünü xoşbəxt və ya bədbəxt sayan

bir neçə qəhrəmanımın həyat hekayəsini qələmə almağa masa arxasında oturmuşam. Ola bilsin ki, onların adları şərti olsun. Axı, qadınlarımız açıq müsahibədə özlərini tanıtmağı sevmirlər. Nə olar, mən ki, onları tanıyıram.

Ayrı dünyanın insanları

Kəndə səs düşmüşdü ki, Səfər kişinin oğlu Səftər yaxşı, imkanlı yerdən qız istəyir. Dedilər ki, hə, nə yaxşı oldu. Kasıb kişidir. Heç olmasa oğluna sahib çıxarlar. Bunlara da bir

yüngüllük olar. Heç deyən olmadı ki, Səftər hara, böyük şəhərdə böyüyən, rus təhsili alan, dünya görüşləri bambaşqa olan Süsən hara. Nə olsun ki, qızın atası bu kənddəndir, nə olsun ki, onların uzaq qohumluğu da çatır. Bir də, qızın hələ 18 yaşı yenicə bitirdi. Səftər də əsgərlikdən təzəcə gəlmişdi. Yay aylarında Süsəngil

ailəliklə kənddə olurdular. Böyük şəhərdə qızını böyüdən ata narahat idi. Qız uşağıdır, birdən başqa millətdən olan birinə tuş gələr. Nə qədər ki, qıza elçi düşüblər, onu verim. Beləliklə, böyüklərin

razılığı ilə bu izdivac baş tutdu. Səftər toydan sonra köçməli oldu böyük şəhərə. Bu şəhərdə onun üçün hər şey təzə idi. Münasibətlər, dil, insanlar, yaşam tərzi, daha nələr, nələr.

İlk vaxtlar onun özünü qəribə aparmasını, mühitə yovuşa bilməməsini ailəcə hamı bağışladı. Dedilər ki, hər halda kənd oğludur, şəhər mühitinə adaptasiya ola bilmir. Zamanla hər şey

yoluna düşər. Qaynatası ona iş də düzəltdi. Ailə içərisindəki keçimsizliyi yoluna qoymaq üçün gənc ailə bir otaqlı mənzillə də təmin olundu. Artıq onların bir qızı da dünyaya gəlmişdi. Nə olsun ki, həyata

baxışları çox fərqli idi. Ümumi bir mövzu tapa bilmirdilər ki, onun ətrafında ünsiyyət quraydılar. Necə deyərlər, sanki bir dam altında yaşayan iki yad insan idilər.

Və bir gün. Süsənin bütün dünyasının alt-üst olduğu bir gün. Əri yenə ona öz aləmində nə isə bir həqiqət dedi:

-Çox atılıb düşmə, atam-anam deyə-deyə. Sən onların qızı deyilsən. Səni götürüblər.

Bu sözləri dedi və susdu. Sanki, əhəmiyyətsiz bir söz demişdi. Sanki, dedikləri bir insanın həyatına aid deyildi. Sanki, qarşısındakının nə hala düşdüyünü görmürdü. Bundan sonra nələrin baş verdiyini Süsən yaxşı xatırlamır. Gecə ikən valideynlərinin yanına necə gedib, onları necə sorğu-suala çəkib. Onlardan bu sözlərin həqiqət olub-olmadığını necə xəbər alıb. Qışqıraraq, yoxsa sakit şəkildə. Özünə gələndə başının üstündə bir qadının ağladığını görüb. Bu onu dünyaya gətirən qadın yox, bir-neçə günlük çağalığından indiyənə kimi, düz 20 il nazını çəkən, ona ana qayğısı göstərən qadın idi.

Süsən bu hekayəni mənə göz yaşları içərisində danışdı. Onu da dedi ki, hər necə olursa-olsun insan həqiqəti bilməlidir. Onu sənə qisas almaq formasında, sənə ağır gəlsin deyə başqaları deməməlidir. Mən uzun müddət özümə gələ bilmədim. Güclü stres keçirmişdim. Sən demə həqiqət sandıqlarımın çoxu həqiqət deyilmiş. Bu hadisə

mənim evliliyimə son qoydu. Belə evlilik də kökündən səhvdir. İndi mənim 30 yaşım var. Həyatı tam anlayıram. Onda isə evlilik haqqında heç bir təsəvvürüm yox idi. Təbii ki, mən məni dünyaya gətirən qadını da axtarıb tapdım. Məni atmasının səbəblərini də bildim. Bütün bunları bilmək, həqiqətin dik gözünə baxmaq çox ağırdır. Axı, insan dünyaya

gətirdiyi körpəsinə qarşı necə acımasız olar. O səhvi edəndə onun nəticəsini də düşünmək lazım idi. Hərçənd ki, indi oxşar hadisələrlə hər addımbaşı rastlaşmaq olur. Lakin bunlar o anlama gəlmədi ki, mən mənə bu qədər qayğı göstərib öz övladları kimi sevən iki insanı ahıl çağlarında atacağam. Onların qəlbini incidəcəyəm. Əksinə, onlar mənim gözümdə daha da ucaldılar. Bizim münasibətlərimizdə heç bir dəyişiklik olmadı. Onda mən xoşbəxt idimmi? Sanmıram. İndi xoşbəxtəmmi? Bəlkə də. Çünki, indi qızımın artıq 10 yaşı var. Onun hər yaxşı işi məni

xoşbəxt edir. İndi mən o Böyük şəhərdə iş qadını sayılıram. Özüm iş qurmuşam. Sən demə mən hər işi bacarırammış. Təhsilimi başa vurdum. Bütün bu illərdə “Anam” və “Atam” məni bir an belə tək buraxmadılar. Qadın üçün ən böyük xoşbəxtlik ailə xoşbəxtliyidir. Əgər o yoxdursa bədbin fikirlərlə yüklənib, yazıq şəkil almaq lazım deyil. İndi növbə mənimdir. O insanlar fiziki gücləri kifayət qədər olanda mənə baxıblar, həmişə yanımda olublar. İndi onların ehtiyacı var ki, mən onlara baxım. Belə də edəcəyəm.

Bəli, sağlam düşüncə, həyata düzgün baxış, baş verənləri ağlın süzgəcindən keçirmək belə olur. Xoşbəxtlik haqqında isə düşünməklə o gəlmir. O, həmişə bizim ətrafımızda dolaşır. Onu içimizə buraxmaq bizdən asılıdır. Oxşar bir hadisənin yenə bu yaxınlarda şahidi oldum.

Qaynana qisas almaq istəyib.

Onu çoxdan tanıyıram. Bu mülayim, işgüzar qadınla çox yaxşı münasibətlərim var. Biz ayrı-ayrı şəhərlərdə yaşasaq da tez-tez bir-birimizdən hal əhval tuturuq. Həyatında hamıdan gizlədiyi bir məqamın da olduğunu mənə özü danışıb. Bu belə olub.

Hamı kimi o da övlad sahibi olmaq istəyib. Bir hamiləliyi də olub. Yarımçıq hamiləlikdən sonrakı həkim müdaxiləsi onun ana olmaq istəyinin üstündən birdəfəlik xətt çəkib. Çox müalicələr bir

səmərə verməyib. Əri ilə məsləhətləşdikdən sonra onlar indi 15 yaşı olan qızlarını övlad ediblər. Uşaq doğulduqdan dərhal sonra bu ailəyə verilib. Onu da bilirəm ki, qızını çox sevir. Onun yaxşı

təhsil alması, fəal böyüməsi üçün əlindən gələni edir. Bir sözlə, bu uşaq onların həyatının mənasıdır.

Sirr isə sirr olaraq qalırdı. Bunu bilən çox insanlar var idi, lakin hamı ailəyə hörmətlə yanaşır, onlara aid olmayan işlərə qarışmırdı.

Ailə isə üç nəfərdən yox, dörd nəfərdən ibarət idi. Burada qaynana da var idi. Onu da bilirdim ki, qaynana lap köhnə dədə-baba qaynanalarındandır. Yəni onun yanında gəlin neyləyirsə etsin yenə hörmətsiz adam idi. Dözülməz xasiyyəti olan qaynana gəlini yeri gəldi-gəlmədi təhqir etməkdən, acılamaqdan sanki həzz alırdı. Neçə dəfə hər şeyi atıb getmək istəsə də nəyinsə xatirinə dözüb, qərarından çəkinmişdi.

Ailədə yad bir uşağın qayğı içərisində böyüməsini də qaynana sən demə həzm edə bilmirmiş. “Necə yəni, ev-eşik, hər şey yad birisininmi olmalıdır” – deyə qara-qara fikirləşirmiş. Və bir gün, elə lap bu yaxınlarda hər gün “nənə” deyərək qulluğunda dayanan o balaca qızcığazın dünyasını belə dağıdır:

– Səni onlar övlad ediblər. O, səni doğmayıb. Nə qızım-qızım deyə durub.

15 yaşda hələ belə qəliz məsələləri dərk etmək çox çətindir. Necə yəni o səni doğmayıb? Necə yəni onlar sənin atan-anan deyillər? Bəs kimdi mənim valideynlərim?

Mən evə gələndə uşağı yarı bayğın halda tapdım. O bütün bunların nə demək olduğunu anlamadığından, ona bu xəbərin alçaldıcı şəkildə deyilməsi uşağın bütün fikirlərini alt-üst etmiş, onu qorxutmuşdu.

Yalnız bir söz dedi: Ana sən məni atacaqsan? Ona sarılıb necə ağladığımı təsəvvür etməzsiniz. “Yox, qızım, mən səni heç vaxt atmayacağam. Sən mənim, bizim qızımızsan”. Ərim də məsələdən

xəbər tutub gəlmişdi. O, da nə edəcəyini bilmirdi. Biz qərar vermişdik ki, bu həqiqəti qızımıza o ali məktəbə qəbul olunandan sonra deyək. Nə etmək olardı. Ox artıq yayından çıxmışdı.

Həqiqət, acı da olsa həmişə həqiqətdir. Burada isə həqiqətdən bir silah kimi istifadə edərək sındırılan qəlblərdən söhbət gedir. Qaynananın qazancı nə oldu. Bu insan yaşlanıb, başqalarının

baxımına möhtacdır. Dilini şirin etmək əvəzinə ətrafındakılara əzab verir. Doğmalarını incidir. O indidən belə hansı haqla gəlinindən xoş münasibət umacaq. Hər gün “nənə” deyə boynuna

sarılan o qızcığaz bir də ona nənə deyə müraciət etməsə onu kim qınaya bilər. Evdəki bütün isti münasibətləri qırdıqdan sonra onun gülüş istəmə haqqı varmı?

Suallar çoxdur. Cavab tapmaq çətin. Bəzən biz özümüz də bilmədən şeytana uyur, ən gözəl münasibətləri dəyərləndirə bilmirik. Sonra da vay-şivən qoparırıq ki, mən yaşlıyam, cavanlar məni istəmirlər, böyük-kiçik yoxdur, nə bilim

milli mentalitet belə getdi və sair.

Xoşbəxt olmağı bacarmayan insanlardan uzaq qaçın. Belə insanların

xoş aurası olmur. Həyat isə gözəldir, qayğılarıyla, çətinlikləriylə, əl çatmazlığıyla. Bütün bunların

içərisində isə bizə bəs edəcək qədər xoşbəxtlik var.

Paranoya nədir və necə özünü göstərir?

Müasir insan ruhi xəstəliklərin inkişafına təkan verə biləcək bir çox stress yaşamalıdır. Buna görə, tez-tez xəstəliklərdən biri olan paranoyanın nə olduğunu bilmək lazımdır. Onun inkişafı tədricən baş verir və simptomları asanlaşdırmaq üçün vaxt keçdikcə fərqlənir.

Paranoia – nədir?

Xəstəlik insanın ağılında daim mərkəzi mövqe tutan delusional fikirlərin görünüşü ilə xarakterizə olunur. Paranoia hər şeyi çox kritik bir şəkildə müalicə etmək üçün, fərziyyələrinizin təsdiqini görür. Bu vəziyyətdəki bir insana toxunmaq çox çətindir, çünki o, fantaziyalarına qarşı heç bir arqument çəkmir. Tədricən, paranoyak yalnız öz deliriumunun ortasında qalan real dünyadan uzaqlaşır.

Paranoya nə üçün inkişaf edir?

Paranoyanın səbəbləri hələ tam başa düşülməmişdir. Tədqiqat zamanı bu xəstələrdə beyində protein metabolik prosesləri ilə narahat olduqları aşkar edilmişdir. Bu pozuntunun ön şərtləri məlum deyil, genetik meyl və həyatın situativ amillərinə dair versiyalar mövcuddur. Ən çox alimlər bu cür paranoyanın miras olma ehtimalı ilə müqayisə olacağına inanaraq, ikinci versiyaya meylli olurlar.

Paranoya – psixologiya

Psixoloji xəstəliklərin ortaya çıxması elm üçün böyük bir iztirabdır, onların ortaya çıxmasına gətirib çıxaracaq bir açıq skript yoxdur. Buna görə də, dərman yalnız risk faktorlarını müəyyən edə bilər, ancaq onların olmadığı təqdirdə ruh sağlamlığının təminatı yoxdur. Paranoyanın aşağıdakı səbəblərini qeyd etmək çox vacibdir:

beyində patoloji dəyişikliklər;
baş travması;
tez-tez sıxıntılar, depresif şərtlər;
mənfi irsi;
nevroloji xəstəliklər;
Alzheimer və Parkinson;
narkotiklərin uzun müddət istifadə edilməsi, daha çox kortikosteroid;
uşaq psixoloji travma;
proteinlərin istehsalını təsir edən metabolik xəstəliklər;
beyin yaşı ilə əlaqədar bozukluklar;
alkoqol və ya narkotik asılılığı;
həyatdan narazılıq, izolyasiya;
mənfi yaşayış şərtləri.

Paranoyanın növləri

Belə bir pozğunluqla bir şəxs müxtəlif istiqamətlərdə, bu istiqamətdə sabitləşə və müxtəlif pozuntu növləri müəyyənləşdirilə bilər.

Persoziya paranoyası . Daimi zülm hissi ilə xarakterizə olunur. Tez-tez deliryum müşayiət edir.
Keskin geniş . İnsanın özünü böyük bir sənətçi, parlaq bir düşünür və ya yalnız qüdrət sahibi hesab etməyə başlayır. Cəmiyyətin tanınması əskikliyi ilə əzab çəkir, qəzəb ortaya çıxa bilər.
Spirtli paranoyə . Alkoqollu içkilərin köhnəlməsi fonunda inkişaf edir, kronik bir pozuntudur. Dövlət zülm hissi və güclü qısqanclıq hissi ilə xarakterizə olunur.
Hypochondriac . Xəstə daha tez-tez ciddi və ya qeyri-mümkün bir xəstəlik olduğuna əmindir. Halüsinasyonları, saçma və stupor bir dövlət var.
Lust . Erotik və ya sevgi delirium tərəfindən ortaya çıxır.
Involutionary paranoia . Qədərdən əvvəl qadınlarına zərər verin, deliryum sistemləşdirildi. Bu xəstəlik kəskin şəkildə başlanır, uzun müddət davam edir.
Həssas . Müxtəlif beyin zədələrindən sonra tez-tez müşahidə olunur, artan zəiflik və həssaslıq ilə xarakterizə olunur. Xəstə münaqişələr yaratmaq məcburiyyətindədir.
Mübarizənin Paranoyası . Belə bir məyusluqla, hüquqların daimi pozulması hissi var, buna görə bir şəxs onlara yorulmadan mübarizə aparır.
Vicdan . Özünü tənqid dərəcəsi artmaqdadır, xəstələr hər hansı bir kiçik əməl üçün özlərini cəzalandırmağa hazırdırlar.

Paranoya – əlamətlər və simptomlar

Bir xəstəliyin başlanğıcı, xüsusilə insanın artıq depressiyasına məruz qalmışsa, incə ola bilər. Buna görə, paranoyanın nə olduğunu və ən erkən mərhələdə ciddi bir pozuntunun inkişafını ayırd edə bilmək üçün özünü necə göstərdiyini bilmək lazımdır. Paranoyanın əsas əlamətləri:

varsanılar (eşitmə və görmə);
overvalued, obsesif və delusional fikir;
zehni fəaliyyətinin azaldılması, öz şəxsiyyətinə kritikliyin azaldılması;
meqalomaniya;
yüksək düşmənçilik;
həddindən artıq narazılıq, əzabın əsasları əhəmiyyətsiz hərəkətlər ola bilər;
çox qısqanclıq.

Paranoya və şizofreniya fərqliliklərdir

Bu xəstəliklərdən ikisi simptomatikdir, bir müddət əvvəl paranoya xüsusi bir şizofreniya hadisəsi hesab edilmişdir. İndi xəstəliklər fərqlidir, ancaq paranoyiya və şizofreniya növləri arasında göstəricilərin bənzərliyi qalmışdır. Buna görə də, paranoyanın nə olduğunu başa düşsəniz, həm xarici görünüşlərə, həm də onların meydana gəlməsinin mexanizmlərinə diqqət yetirməliyik.

Paranoya fərdi xüsusiyyətlərə əsaslanaraq inkişaf edən bir xəstəlikdir. Brad, daxili bir qarşıdurma üzündən görünür, bir insanın özünü qiymətləndirməməsi və bu səbəbin nə olduğunu anlamır. Şizofrenikada delusional sistem az mantiqlıdır və bəzən xəstələr öz fikirlərini rasyonal olaraq qəbul edirlər. Bu, həqiqət hisslərinin pozulmasına səbəb olur, bunun səbəbi duyğu və halüsinasiyaların dəyişməsidir.

Şizofreniya və paranoya miras ilə ötürülür?

Ruhi xəstəliklər müalicə etmək çətindir və onları devralma riski var. Paranoya və şizofreniya də ciddi xəstəliklərə aiddir, onlardan zərər çəkmiş insanlar ailə yaratmaqda çətinlik çəkirlər. Bütün elm adamları bu cür imtinaları şəxsi həyatın inkar edilməsi hesab edirlər, çünki genlərin təqsiri tamamilə sübuta yetirilməyib. Paranoyaya olan genetik asılılıq hələ də təsdiqlənməmişdir, baxmayaraq ki, bu cür ehtimallar ifadə olunur. Şizofreniyanın yalnız yarısında yaranmış irəliləyiş, digər hallarda isə heç bir rol oynamamışdır.

Bir insanı paranoya necə gətirmək olar?

Zehni pozğunluq inkişafına təkan vermək çətin bir təcrübə və ya tükənməz hadisələrin bir siması ola bilər. Bu cür hadisələr öz faydaları üçün xüsusi hazırlanmış ola bilər, buna bənzər hallarda məhkəmə praktikasında ətraflı təsvir olunur. Mövcud sapmalara malik olan insanlar növbəti dəlillərə gətirilir və sonra onların qeyri-sabitliyini öz məqsədləri üçün istifadə edirlər.

“Paranoyanın” ruhi xəstəliyi də xaricdən törədilə bilər, ancaq çətindir. Teorik olaraq, hər hansı bir sağlam şəxsin öz normallığına şübhə etməyə məcbur etmir. Bunu etmək üçün zəif nöqtələrini bilmək və onlara sistematik təzyiq göstərmək lazımdır, lakin bu məlumat yalnız ən yaxşısı üçün mümkündür. Bu pozuntunun inkişaf tarixi şəxsin xüsusiyyətlərindən asılıdır, ancaq istənilən halda vaxt tələb edir, qəsdən paranoya gətirmək üçün təcavüzkarların ciddi cəhd etməsi lazımdır.

Paranoya haqqında təhlükə nədir?

Bu pozuntunun başlanğıcı zərərsiz görünə bilər, buna görə də bir insan hər zaman yardım axtarmağın lazım olduğundan xəbərdar deyildir. Bu, hər kəsin paranoyaya gətirə biləcəyini anlaya bilməməsi ilə bağlıdır. Xəstəlik inkişaf edərkən simptomlar daha parlaq görünəcəkdir: bir zaman birinin təqib etdiyi görünürsə, tezliklə nəzarət hissləri əlaqə qurğusunun bağlantısı kəsildikdə evdən çıxmayacaqdır. Bu pozğunluqun fonunda digər xəstəliklər inkişaf edə bilər, nəticədə həyat keyfiyyəti daha da pisləşməyəcək, dözülməz hala gələcəkdir.

Paranoyadan necə qurtarmaq olar?

Müasir elm tam paranoya necə müalicə etməyi bilməmişdir. Kanıtlanmış metodlar var, ancaq paranoyiya və zülm mani və spirtli paranoyalar fərqli yanaşmalar tələb edir. Bu vəziyyətdə öz-özünə köməksiz olur. Bu vəziyyətdə bir insanın düşüncələrini və hərəkətlərini layiqincə qiymətləndirə bilməməsi, xarici görünüşündən peşəkar bir görünüş tələb olunur. Buna görə, paranoyanın simptomları ilə, təhlil aparmaq və balanslaşdırılmış müalicəni təyin edən bir mütəxəssislə əlaqə saxlamalısınız.

Paranoyalılarla necə məşğul olmaq olar – psixoloqun məsləhətidir

Xəstəlik ilk müalicədən sonra tamamilə aradan qaldırıla bilər və tənəzzüldən sonra mütəmadi olaraq qayıda bilər. Çox aşkarlama mərhələsindən asılıdır, erkən mərhələlərdə uğurlu aradan qaldırılması ehtimalı yüksəkdir. Paranoya psixoterapiya seanslarının köməyi ilə müalicə edilir, amma əlavə olaraq, dərmanlar simptomların şiddətini azaltmaq üçün istifadə edilə bilər. Nəticələr, həkimə inamlı bir əlaqəni qurarkən xəstənin özünə bağlıdır, müvəffəqiyyət daha tez əldə ediləcək.

Psixoloqların nəzərdən qaçılmaz olaraq tövsiyə etdiyi müstəqil işi aparacaq:

stress və depressiyanın qarşısını almaq;
fikirlərinə tənqidi münasibət;
yüksək dərəcəli istirahət;
pis vərdişlərin rədd edilməsi;
müntəzəm məşq.