BUXGALTERIYA BALANSI: TURLARI, TARKIBIY TUZILISHI VA UNGA QO‘YILADIGAN TALABLAR Текст научной статьи по специальности «Естественные и точные науки»

qismi esa: o’z mablag’lari manbalari va majburiyatlar deb nomlangan bo’limlardan iborat8.

Tdiyy balansı

Nəticədə tədiyə balansının saldosu formalaşır ki, o da əsasən ölkənin qızıl-valyuta ehtiyatlarının və digər rəsmi ehtiyatlarının dəyişməsi hesabına maliyyələşdirilir, yəni ya ödənilir (əgər saldo mənfidirsə), ya da bölünür (əgər müsbətdirsə).

Hər bir hissədə müxtəlif məlumatlar (müsbət) işarə ilə kreditdə,(mənfi) işarə ilə isə debetdə göstərilir.

Malların və xidmətlərin ixracı, əldə olunmuş gəlirlər və transfertlər, aktivlərdə azalma və öhdəliklərdə (passivlərdə) artma kredit yazılışı vasitəsi ilə balansda əks olunur.

Malların və xidmətlərin idxalı, ödənilmiş gəlirlər və köçürülmüş transfertlər,aktivlərdə artma və öhdəliklərdə azalma debet yazılışı vasitəsi ilə balansa daxil edilir.

İndi isə hissə-hissə tədiyyə blansını təhlil edək:

Ölkənin tədiyə balansının təhlili zamanı ilk növbədə cari hesablar üzrə balans, yəni A bloku nəzərdən keçirilir. Bu blok əmtəə və xidmətlərlə xarici ticarəti, həmçinin daha əvvəl gətirilmiş və ya çixarılmış kapital üzrə əldə edilmiş gəlirlərin köçürülməsi, fərdi şəxslərin pul köçürmələri və əvəzsiz yardım kimi irihəcmli əməliyyatları və s.-ni əhatə edir.

Cari tədiyə balansının əsasını “Əmtəələr: İxrac FOB” və “Əmtəələr: idxal FOB” maddələri təşkil edir. Onlar arasında fərq ticarət balansını təşkil edir. Unutmaq lazım deyil ki, tədiyə balansında ixrac və idxal FOB şərti ilə (yəni əmtəənin qiymətinə sığorta və daşıma xərcləri daxil edilmədən) qiymətləndirilir. Xarici ticarətin statistikasında isə idxal ənənəvi olaraq CIF şərti ilə (yəni sığorta və nəqliyyat xərcləri nəzərə alınmaqla) qiymətləndirilir.

“Digər əmtəə, xidmət və gəlirlər” maddəsinə aiddir:
a) xidmət idxal-ixracından fərqləndirilməsi çətin olan əmtəə idxal-ixracı;

b) ən müxtəlif xidmətlər: yük, sərnişin və digər daşımalar; beynəlxalq turizm; telekommunikasiya xidmətləri; maliyyə, təhsil, işgüzar, texniki və s. xidmətlər;

c) mülkiyyət hüququndan istifadəyə görə gəlirlər və xərclər;

d) xaricə özəl və dövlət investisiya qoyuluşlarından əldə edilən gəlirlər və ölkəyə xarici investisiya qoyuluşundan əldə edilən analoji gəlirlər;

e) dövlətin xaricdə siyasi və inzibati funksiyaları ilə əlaqədar olan əməliyyatlar (hərbi bazalar, beynəlxalq təşkilatlarda iştirak və s.).

“Özəl birtərəfli köçürmələr” və “Dövlət birtərəfli köçürmələri” maddələri transfertlər adlanan əməliyyatları əhatə edir:

a) köçkünlərin, xarici işçilərin və digərlərinin pul köçürmələri;
b) əvəzsiz dövlət yardımları (hədiyələr).
Kapital hərəkəti balansı (B və C blokları)
aşağıdakıları əhatə edir.
1. “Birbaşa investisiyalar və digər uzunmüddətli kapital” (B bloku) aşağıdakıları əhatə edir:
a) birbaşa və portfel investisiyaları;
b) digər uzunmüddətli kapital:
· uzunmüddətli dövlət və özəl bank borcları;
· əvvəl alınmış (təqdim edilmiş) borcların əsas hissəsinin ödənilməsi (geri alınması);
· beynəlxalq bank və maliyyə təşkilatlarının istiqrazlarına abunə.

2. “Qısamüddətli kapital”(C bloku) bir il müddətinə qədər həyata keçirilmiş investisiyalar üzrə hərəkəti əks etdirir və əsasən qısamüddətli qiymətli kağızların və öhdəliklərin, bank depozitlərinin və banklararası borclanmanın qısamüddətli borcların hərəkətini xarakterizə edir.

3. Kapital hərəkəti balansından sonra, D bloku “Səhvlər və ötürmələr” gəlir ki, oda nəzərə alınmamış göstəriciləri əhatə edir; bu özünü xüsusilə qısamüddətli kapitalın hərəkəti üzrə aparılan hesablamalar zamanı göstərir; bu maddədə həmçinin qaçaqmalçılıq fəaliyyəti və kapitalın qeyri-leqal axını nəzərə alınır.

Son balansın təhlili zamanı H blokundan başqa bütün məlumatlar nəzərə alınır.
“Kompensasiyaedici maddələr” ( E bloku ) aşağıdakı dəyişiklikləri əks etdirir:

a) qızılın monetləşdirilməsi/demonetləşdirilməsi və qızılın dünya qiymətlərində baş verən dəyişikliklər hesabına ölkənin qızıl ehtiyatının həcmində baş verən tərəddülər;

b) mübadilə məzənnələrinin dəyişməsi nəticəsində ölkənin hesabında olan XİH-də və ölkənin BVF-də olan ehtiyat mövqeyində baş verən dəyişikliklər;

c) mübadilə məzənnələrinin dəyişməsi nəticəsində ölkənin valyuta ehtiyatlarında, nun xarici tələblərində və BVF-dən aldığı kreditlərdə baş verən dəyişikliklər.

“Fövqəladə maliyyələşdirmə” əsasən tədiyə balansının kəsirinin yüngülləşdirilməsi üzrə əməliyyatları (BVF-nin əvəzsiz yardımları (hədiyyələri), Dünya Bankından struktur dəyişiklikləri üçün alınmış kreditlər və s.) əhatə edir.

“Xarici dövlət orqanlarının qızıl-valyuta ehtiyatlarının tərkibində öhdəliklər” xarici banklarda dövlət depozitlərini və dövlət orqanları tərəfindən xarici ölkələrin qiymətli kağızlarının alınmasını (satışını) əhatə edir.

Tədiyyə balansının kredit bölməsi – ölkədən dəyərlərin getməsi və onun müqabilində,
kompensasiyaedici ödəmələrin, o cümlədən, valyuta formasında, gəlməsini əks etdirir.
Debet bölməsi isə, ölkəyə yeni dəyərin gəlməsini və onun müqabilində ödəmə kimi,
valyutanın getməsini gös­tə­rir. Sövdələşmələrin, kredit və ya debet bölməsinə aid
edilməsi, məhsul və xidmətlərin idxalı və ixracında, heç bir problem yaratmır. Lakin, bir sıra
hallarda isə,
bu müəyyən çətinliklər yarada bilir. Bu, ilk növbədə rezident və iqtisadi sövdələşmə
anlayışlarının, müəyyən olunmasındakı xüsusiyyətlərlə şərtlənir. Məsələn, ölkənin xaricdən
aldığı uzun və qısamüddətli borclar, tədiyyə balansının kredit bölməsində əks olunmalıdır.
Belə ki, xaricdən alınan borclar, xarakterinə görə ixracla oxşardır, çünki bu halda da ölkə,
xarici kreditora özünün borc öhdəliyini – sadəcə bir kağız formasında ifadə olunmuş
satır. Başqa sözlə, borc öhdəliyi də ixrac kimi, pul əldə etmək vasitəsidir, sadəcə olaraq bu
halda, pul bank depozitləri formasında olmaqla, müvafiq qaydada xərclənməlidir. Oxşar hal,
debet hesabında da baş verir. Məhsul və xidmətlərin idxalı, ölkəyə dəyərlərin gəlməsini əks
etdirir və bu halda onların əvəzinin, nəqd pulla ödənilməsi də mümkündür. Lakin xaricilərin
kreditləşdirilməsində isə, ölkə, beynəlxalq statuslu öhdəliklər alır ki, bu da faktiki olaraq
gələcəkdə ödəmək haqqında zəmanətli vəd hesab olunur. Beynəlxalq təcrübədə qəbul
olunmuş, qeyri-formal terminoloji ifadə qaydalarına görə, xaricə kreditlərin verilməsi,

ixracı”, və əksinə xarici borclar isə, “kapitalın idxalı” adlanır. Lakin qeyd edildiyi kimi, “kapital

ixracı” debet kimi(məhsul və xidmətlərin idxalı kimi) ,”kapitalın idxalı” isə kredit kimi (məhsul və
xidmətlərin ixracı kimi), qeydə alınır.

Ölkənin rəsmi aktivlərinin artması, tədiyyə balansında debet kimi qeyd edilir. Rəsmi aktivlərin artması, onun strukturu ilə birbaşa bağlı olsa da (bu struktur onu təşkil edən vasitələrin seçimi və xüsusi çəkiləri ilə müəyyənləşir), dövlət saxlanclarında aktivlərin artması, məhsul idxalına oxşardır, baxmayaraq ki, yeni aktivlərin bu səbəbdən artması, o cümlədən qızılın alınması üçün, mütləq “təmiz ixrac ”, yəni ixracın idxaldan artıq olması vacibdir.

Tədiyyə balansının tərtib olunmasında, ölkələr arası axınların müqayisəliliyini təmin etmək, bəzi hallarda müəyyən çətinliklərə səbəb olur. Beləki, bəzən bu axınların beynəlxalq xarakteri, aydın olmur və ya axınlar birtərəfli olur. Məsələn hədiyyələr və müxtəlif köməklər(təbii fəlakətlər zamanı göstərilən müxtəlif xarakterli köməklər), iqtisadi dəyərlərin qarşılıqlı axınlarının uçota alınması mümkün olmayan hissələri (belə hallarda balansda “təmiz səhvlər və buraxmalar” adlı xüsusi sətir yazılır), ölkənin aktiv və passivlərinin görünməyən və ya hiss olunmayan artımı (məsələn, xarici firma öz gəlirlərini ölkəsinə qaytarmadan, işlədiyi ölkədə reinvestisiya edir, dünya təcrübəsinə əsasən, dövlət statistikasında, ancaq repatriasiya edilmiş gəlir, tədiyyə balansının müvafiq bölməsində qeydə alınır). Belə hallar, balansın tərtib olunmasında, texniki çətinliklər yaradır və bu problemlər, ölkədə formalaşmış iqtisadi siyasət ,o cümlədən iqtisadi uçot və statistikanın, xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Tədiyyə balansının hesabları, informasiya daşıması nöqteyi – nəzərindən unikal xarakterə malikdir. Beləki, bu hesablar, ölkələrarası maliyyə, real əmtəə və xidmətlər axınını, olduğu kimi ifadə edir və ona görə də, hər bir ölkə üçün, siyasi qərarların qəbulunda mühüm rol oynayır. Məsələn müasir dövrdə, tədiyyə balansının daşıdığı informasiyanın üç mühüm istiqamətini aşağıdakı kimi ifadə etmək olar:

– Ölkələr arası mübadilənin nəticələrinin, sistematik yazılışı vasitəsi ilə, milli valyutanın, “üzən ” kurslarının stabilliyini müəyyənləşdirmək olar; tədiyyə balansı, valyutanın, onu öz əllərində saxlamaqda, maraqlı olan tərəflərdə(həmin ölkə valyutasının rezidentləri) və həmin valyutanın tez mübadiləsində maraqlı olan tərəflərdə (xaricilər), akkumliyasiya səviyyəsini, müəyyənləşdirməyə imkan verir.

– Tədiyyə balansı, fiksə olunmuş valyuta şəraitində, mühüm informasiya daşıyır. Tədiyyə balansı vasitəsi ilə, valyutanın xaricilərin əlində toplanmış həcminin, müəyyənləşdirilməsi və ona görə də, valyutanın fiksə olunmuş kursunun saxlanılmasının, xüsusi ilə böhran şəraitində, məqsədə müvafiqliyi haqqında qərar qəbul etməyə imkan verir.

– Tədiyyə balansı, borclar, faiz ödəmələri və əsas borcun, toplanması haqqında və ölkənin gələcək ödəmələri, həyata keçirmək üçün, qazana biləcəyi valyutaların həcmi haqqında, məlumatları əks etdirir. Belə informasiya, ölkənin öz borclarının, qaytarması xərclərini, müqayisə etməyə imkan verir.

İndi isə Tədiyyə balansının tənzimlənməsi

problemlərindən danışaq:

BVF standart təsnifatına görə, tədiyyə balansı iki əsas hesabdan ibarətdir: cari və kapital hesabları. Cari hesab, ticarət balansını əks etdirir və adətən müsbət olduqda, yax­şı hesab olunur (merkantilistlərdən miras qalmış, qədim ənənələrə əsasən). Lakin heç də həmişə, mənfi saldolu balans, pis qiy­mət­ləndirilə bilməz. Məsələn, investisiya mühiti yaxşı olduqda, ölkəyə çoxlu avadanlıq gəlir, ticarət balansı mənfi olur.

Cari əməliyyatlar balansının, müsbət olması o deməkdir ki, əmtəə və xidmətlər, birtərəfli köçürmələr, hədiyyələr və s. ölkələrarası axınları üzrə, ölkənin debeti, kreditindən çoxdur və ölkədə, xaricilərə, nə qədər yeni tələblər yaranmışdır. Başqa sözlə, ölkənin xaricdə sərvəti artmışdır və o, “təmiz investora ” çevrilmişdir. Cari əməliyyatlar balansının, mənfi olması isə, əksinə ölkənin “təmiz borcunu “əks etdirir. Belə yanaşmadan istifadə edərək, ölkənin milli məhsulunun hesablanmasında, tədiyyə balansının rolunu qiymətləndirmək olar. “Təmiz investor” olan ölkə, daxili yığımı (İ_d) artırmaq əvəzinə, özünün milli yığımının (S) bir hissəsini xaricə investisiya (İ_X) edir. Başqa sözlə milli yığım

S= İ_d +İ_X

kimi hesablanır. Burada İ_X =S – İ_d faktiki olaraq, milli gəlirin, ölkənin bütün xərclərindən (E), o cümlədən daxili yığımdan, artıq olan hissəsini ifadə edir. Ölkənin bütün xərcləri, xarici və milli, məhsul və xidmətlərə olan fərdi istehlak xərcləri(C), üstəgəl, məcmu dövlət xərcləri(G), üstəgəl, istehsal vasitələrinin alınmasına xərclənən fərdi investisiyalardan(İ_d) ibarətdir.

Məlumdur ki, ölkədə istehsal olunmuş milli məhsulun istifadəsi,


Y = C + İ_d + L + X – M

kimi ifadə olunur, digər tərəfdən, daxili milli xərcləri,
E = C + İ_d+ G

kimi ifadə etsək, onda, milli məhsul (Y), milli xərclərdən, cari tədiyyə balansı və ya təmiz ixrac qədər fərqlənir.

Y – E = X-M .

Beləliklə, tədiyyə balansının cari hesabının saldosu, eyni zamanda dörd müxtəlif qaydada hesablana bilər və ya müqayisə edilə bilər: saldo, məcmu ixracla, məcmu idxalın fərqi; təmiz xarici investisiyalar X-M = İ_x ; ölkə daxilində investisiya olunmamış yığım

X-M = S – İ_d və milli gəlirlə, milli yığımın fərqinə X-M = Y-E bərabərdir. Bu nəticələr, ölkədə makroiqtisadi şəraitin idarə olunmasında. saldonu istifadə etməyə imkan verir. Aydındır ki, cari hesabın saldosuna nail olunmaq üçün, iki müxtəlif məsələni həll etmək vacibdir: milli xərclərə nəzərən milli gəlirin artırılması (Y-E), milli yığımla daxili investisiyanın fərqinin ( S – İ_d ) artırılması.

Dünya təcrübəsində tədiyyə balansının cari hesabında yaranmış mənfi saldo, adətən aşağıdakı mən­bələr vasitəsi ilə ödənilir:

– Aktivlərin bir hissəsinin xaricilərə satılması, yəni ölkə iqti­sadiyyatına birbaşa və ya portfel investisiyalar qoyul­ması;

– Xarici banklar, hökumətlər və ya beynəlxalq təşkilatlardan borc alınması;
– Mərkəzi bankda saxlanılan, rəsmi valyuta ehtiyatlarının isti­fadəsi
vasitəsilə.
Lakin aydındır ki, cari hesabın maliyyələşdirilməsi sonsuz davam edə bilməz. Likvidliyə
malik aktivlər, azaldıqca, ölkəyə kredit vermək ar­zu­sunda olanlar, azalır. Ona görə də, cari
hesabda korreksiyalar, zərurətə çev­rilir. Bu xaricə ödənilən xərclərin azaldılması və ya
xaricə satı­şın artırılması vasitəsi ilə mümkün olur.


Bütün deyilənləri nəzərə alaraq dövlət ölkənin tədiyə balansını tənzimləməyə
məhkumdur. Burada dövlət təsirinin bir neçə metodu mövcuddur:

1. Birbaşa nəzarət. Bura idxalın reqlamentləşdirilməsi (məsələn, kəmiyyət məhdudiyyətləri vasitəsilə) və gömrük və digər yığımlar, xarici investisiyalar üzrə gəlirlərin xaricə köçürülməsinə və fərdi şəxslərin pul transfertlərinə qoyulan qadağa və məhdudiyyətlər, əvəzsiz yardımın kəskin azaldılması, qısamüddətli və uzunmüddətli kapitalın ixracının dayandırılması və zəiflədilməsi və s. aiddir. Bu cür birbaşa nəzarət tədbirləri adətən ölkənin bir çox firmaları üçün çətinliklər yaradır və buna görə də onlar tərəfindən alqışlanmır. Uzunmüddətli planda bu cür tədbirlərin effekti ziddiyyətli ola bilər, çünki yerli istehsalçılar üçün “isti rejim” yaradır, xarici sərmayəçilərin ölkəyə marağını azaldır, ölkədə həyata keçirilən bu və ya digər layihələrə lazımi xarici mütəxəssislərin cəlbi ilə bağlı problemlər yaranır, milli xiracatçılar üçün xaricdə əmtəə və xidmət müşaiyətedici şəbəkənin genişləndirilməsi maneələr yaradır.

2. Deflyasiya (yəni, inflyasiya ilə münarizə). Bu tədbir daxili iqtisadi vəzifələrin həllinə yönəlib, lakin kənar effekt kimi tədiyə balansının vəziyyəti də yaxşılaşır. Hesab edilir ki, deflyasiya siyasəti üçün ənənvi olan nəticələr – istehsalın, investisiyaların və gəlirlərin həcminin aşağı düşməsi – idxalın azalmasına və ixracın genişləndirilməsi üçün ehtiyat güclərin artımına gətirib çıxarır. Deflyasiya üçün xarakterik olan faiz dərəcəsinin artırılması ölkəyə qısamüddətli kapital axınına səbəb olur. Lakin, deflyasiyanın digər aspekti də vardır: o, ixracı azaldır və idxalı artırır, çünki deflyasiya zamanı milli valyutanın nübadilə məzənnəsi yüksəlir ki, bu da idxalatçıların imkanlarını genişləndirir. Ixracatçılar üçün isə milli valyutanın yüksək məzənnəsi ixracdan əldə edilən valyuta gəlirinin milli valyutaya dəyişdirilməsi zamanı daha az mənfəət əldə etmək deməkdir ki, bu da heç də ixracın stimulaşdırılmasına kömək etmir.

3. M übadilə məzənnəsinin dəyişdirilməsi. Bu tədbir dövlətlərə tədiyə balansının tarazlığını tənzimləməyə imkan verir. Lakin bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, revalvasiya/devalvasiyadan əldə edilən effekt ixracın və idxalın elastikliyi, həmçinin xarici ticarət axınlarının ətalətliliyi nəticəsində zəifləyir. Buna görə də, mübadilə məzənnəsində qısa, orta və uzunmüddətli dəyişiklikləri fərqləndirirlər. Belə ki, xarici ticarət axınlarının ətalətliliyi milli valyutanın məzənnəsinin güclü düşüşündən sonra ilk aylarda ticarət balansının dəyişməməsinə gətirib çıxarır. Bu zaman ticarət balansı hətta pisləşə də bilər. Bu, ixracatçılara ixracı genişləndirmək üçün, idxalatçılara isə yeni müqavilələrin sayının azaldılması üçün zaman lazım olması ilə əlaqədardır. Bir müddət keçdikdən sonra ticarət balansı ilə bağlı vəziyyət adətən dəyişir: ixrac artır, idxal azalır.

Müasir şəraitdə idxalın elastikliyi azalmağa doğru meyllidir. Belə ki, ölkələrin beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakının genişlənməsi nəticəsində ölkəyə gətirilməsi obyektiv olaraq zəruri olan əmtəə və xidmətlərin milli idxalda xüsusi çəkisi artır. Bna görə də, orta və uzunmüddətli planda devalvasiya idxalı çox az azaldır, revalvasiya isə onu əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Ixrac adətən daha elastikdir və buna görə də, orta və uzunmüddətli planda milli valyutanın məzənnəsinin dəyişməsinə daha həssasdır.

Mübadilə məzənnəsində dəyişikliyin kapital hərəkətinə təsiri müxtəlifdir. Ölkəyə uzunmüddətli kapitalın idxalı perspektiv məqsədlərlə müəyyən olunur və buna gör də onda mübadilə məzənnəsində baş verən dəyişikliklər zəif əks olunur. Sərbəst dönərli valyutada qısamüddətli kapitalın ölkəyə idxalı üçün isə mübadilə məzənnəsindəki dəyişikliklər mühüm rol oynayır, çünki, burada məzənnə dəyişiklikləri üzərində “oynamaq” üçün imkan olur. Mümkün revalvasiya qabağı idxal artır, ondan sonra isə kapital ixracı artır.

4. Mərkəzi Bankın faiz dərəcəsinin dəyişdirilməsi. Bu tədbir valyuta məzənnəsinin və tədiyə balansının tənzimlənməsinə yönəlib. Bu zaman bur tərəfdəb beynəlxalq kapital hərəkətinə, digər tərəfdən isə daxil kreditlərin, pul kütləsinin, qiymətlərin, məcmu tələbin dinakikasına təsir edilir. Məsələn, tədiyə balansının passiv saldosu zamanı faiz dərəcəsinin artırılması faiz dərəcəsinin aşağı olduğu ölkələrdən kapital idxalını stimullaşdıra və milli kapitalın ixracını zəiflədə bilər ki, bu da tədiyə balansının vəziyyətinin yaxşılaşmasına və valyuta məzənnəsinin yüksəlməsinə gətirib çıxaracaq.

5. Valyuta ehtiyatlarının diversifikasiyası. Bu zaman dövlət, banklar və transmilli şirkətlər tərəfindən valyuta ehtiyatlarının strukturunun tənzimlənməsinə yönəldilmiş məqsədyönlü siyasət həyata keçirilir. Bu zaman valyuta ehtiyatlarının strukturunun tərkibinə müxtəlif valyutalar daxil edilməklə beynəlxalq hesablaşmalar, valyuta müdaxiləsinin həyata keçirilməsi və valyuta itkilərindən müdafiə təmin edilir. Bu siyasət adətən qeyri-sabit valyutaların satılması və daha sabit valyutaların alınması yolu ilə həyata keçirilir.

Beləliklə, dövlət tədiyə balansının müxtəlif maddələrinə və ümumilikdə onun vəziyyətinə təsir göstərmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edir.

Tədiyyə balansının makroiqtisadi rolu

Tədiyyə balansı, ölkənin ödəmə qabiliyyətliliyinin göstəricisi ro­lu­nu oynamaqla bərabər, mühüm makroiqtisadi tənzimləmə vasitə­si­dir. Milli hesabların iqtisadi məntiqinə görə, ölkədə istehsal olu­nan milli məhsul, əhəmiyyətli dərəcədə təmiz xarici əlaqələrdən ası­lı­dır.

BUXGALTERIYA BALANSI: TURLARI, TARKIBIY TUZILISHI VA UNGA QO‘YILADIGAN TALABLAR Текст научной статьи по специальности «Естественные и точные науки»

Аннотация научной статьи по естественным и точным наукам, автор научной работы — Eshonqulov Azamat Abdiraximovich, T.M.Zohidov

Maqolada buxgalteriya balansi va unga oid masalalar haqida so’z boradi.

i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Похожие темы научных работ по естественным и точным наукам , автор научной работы — Eshonqulov Azamat Abdiraximovich, T.M.Zohidov

MHXS BO’YICHA BIRINCHI HISOBOT TAYYORLASH MUAMMOLARI
Moliyaviy hisobotning xalkaro standartlari asosida moliyaviy hisobotlarni tuzish tartibi
KORXONA BOSHQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA MOLIYAVIY TAHLILNING O’RNI

Aksiyadorlik jamiyatlarida xarajat va daromadlarni shakllantirishda moliyaviy hisobotning roli va ahamiyati.

MHXS BO’YICHA BIRINCHI HISOBOT TAYYORLASH MUAMMOLARI
i Не можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.
i Надоели баннеры? Вы всегда можете отключить рекламу.

Текст научной работы на тему «BUXGALTERIYA BALANSI: TURLARI, TARKIBIY TUZILISHI VA UNGA QO‘YILADIGAN TALABLAR»

Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №11 BUXGALTERIYA BALANSI: TURLARI, TARKIBIY TUZILISHI VA UNGA

Eshonqulov Azamat Abdiraximovich

TDIU Buxgalteriyasi hisobi kafedrasi assistenti T.M.Zohidov ToshDAU magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.7299522

Buxgalteriya balansida korxonaning moliya-xo’jalik faoliyati to’g’risida katta hajmdagi ma’lumotlaг: koгxonaning mulkiy holati, moliyaviy гesuгslaгning mavjudligi, ularning taqsimlanishi va foydalanilishi, moliyaviy natijalar(foyda)ning kapitalizatsiyasi, o’z va qaгz mablag’lari, pul mablag’laгining mavjudligi va holati, debitorlik va kreditorlik qarzlarining holati, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlarning holati va o’zgarishi va shu kabito haqida ma’luomtlaг taqdim qilinadi.

To’liq bo’lmagan va ishonchsiz ma’lumotlaг, qoidaga ko’ra korxonaning raqobatbardoshligi va moliyaviy-iqtisodiy holatida aks etuvchi noto’g’гi (xato) boshqaruv qarorlarini qabul qilishga olib keladi.

Ma’lumotlaгdan foydalana olmaslik, ya’ni uning asosida monitoring va tahlilni amalga oshira olmaslik to’plangan ma’lumotlarning foydasizligiga, menejmentning sifati yomonlashishiga olib keladi.

Korxona rahbarlari buxgalteriya balansi va moliyaviy hisobotning boshqa

eViaHIanHa Vé»1+it~i1 rran ma’1iimr»+1 arHan frvwHalona r»1ieVn n1arni n’mv r»1ieVn lilarHam

shakllarida keltiгilgan ma’lumotlaгdan foydalana olishi, ulami o’qiy olishi, ulardagi ma’lumotlaгdan foydalangan holda har bir hisobot moddasi orqasidagi korxonaning

1лпл1П1чг 1л /”v1 olí m 1/-л’гп rvlifiUlon m nKI n лгЧ nr л о arrl о n 1/ al 1 К Urrnr»1im irr» ni or n о агл! о

haqiqiy holatini ko’гa olishlari, mablag’lar qaeгdan kelib tushganligi va uto qaeгda joylashganligini hamda ularning normal ish faoliyati uchun yetarliligi baholay olishlari kerak.

Xo’jalik yurituvchi sub’ektning to’laqonli faoliyat yuritishi va doimiy iqtisodiy o’sishi uchun doimiy ravishda uning moliya-xo’jalik holatini tahlil qilish va baholash zarur. Xo’jalik yurituvchi sub’ektning moliya-xo’jalik holati haqidagi hisobot ma’lumotlarini muntazam kuzatib borish korxonaga iqtisodiy siysatini o’z vaqtida J-jt tuzatishlar kiritib borishiga imkon beradi.

Shunday tahlil qilinadigan va baholanadigan hujjatlardan birimoliyaviy

hisobotda asosiy o’rin egallaydigan asosiy shakllaridan biri hisoblangan buxgalteriya

j “1 > ^^ ‘ i balansidir. Qonunchilikka ko’ra xo’jalik yuгituvchi sub^toto belgilangan muddat va

hajmlarda moliyaviy hisobotlarni taqdim qilishlari, shuningdek bundan hisobotlarni

taqdim qilish va ayrim moddalarini baholashda zarur talablarga rioya qilishga majburdirlar.

Buxgalteriya balansi asosiy hisobot shakli sifatida davlat organlari, korxona

Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №11

rahbariyati, korxona mulkdorlari, banklar va investorlar, kreditorlar va debitorlar

oldida hisobot taqdim qilish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.

Когхопа mablag’lari va и!агш^ manbalarini guruЫash va umumlashtirish

vositasi sifatida va ularni qiymat ifodasida aks ettirganligi hamda moliyaviy hisobot

tarkibida asosiy o’rin tutganligi sababli buxgalteriya balansining turlari va shakllarini o’rganishning dolzarbligi oshib boradi.

Buxgalteriya balansining turlari va shakllarini turkumlagan holda o’rganish

korxonaga buxgalterlik moliyaviy hisobotni yuritishning maqbul usulini tanlashga

imkon beradi. Shu bois har xil vaziyatlar ш^П buxgalteriya balansining turkumlanishini ko’rib chiqamiz.

Buxgalteriya balansining turkumlanishiga nisbatan soha mutaxassislari tomnidan turli xil yondashuvlar mavjud. Jumladan, M.S.Ribyantseva va Ye.A.Oksanichlar buxgalteriya balansi tuzish maqsadlaridan kelib chiqqan holda turli xil belgilar bo’yicha turkumlanishini keltirishgan. Buxgalteriya balansini turkumlash belgilari bo’yicha quyidagilarni keltirishgan:

– buxgalteriya balansini tuzish vaqti bo’yicha;

– buxgalteriya balansida aks etgan ma’lumotlar bo’yicha;

– buxgalteriya balansini tuzish manbalari bo’yicha;

– buxgalteriya balansi axborotlari hajmi ЬО^^;

– buxgalteriya balansining tozaligi bo’yicha;

– korxona faoliyati tavsifi bo’yicha;

– mulkchilik shakllari bo’yicha;

– buxgalteriya balansini tuzish maqsadlari bo’yicha1.

Rossiyalik mutaxassi M.A.Ryabova va N.A.Bogdanovalar tomonilan buxgalteriya balansini quyidagi belgilar bo’yicha turkumlashga e’tibor qaratish lozimligi ko’rsatilgan:

– tuzish vaqti bo’yicha;

– tuzish manbasi bo’yicha;

– aks ettiriladigan ob’ektlari bo’yicha;

– moddalarining tozaligi bo’yicha;

– ma’lumotlarni taqdim etish shakli bo’yicha2.

Yuqorida keltirilgan mualliflar tomonidan bildirilgan ПЫшт tahlil qiladigan bo’lsak, buxgalteriya balansini turkumlashda e’tiborga olish кегак bo’lgan belgilar

Рыбянцева М.С., Оксанич Е.А. Актуальные вопросы формирования информации бухгалтерского баланса в современных условиях // Научный журнал КубГАУ, №71(07), 2011. http://ej.kubagro.ru/2011/07/pdf/12.pdf 2 Рябова М.А., Богданова Н.А. Теория бухгалтерского учета: учебное пособие. – Ульяновск: УлГТУ, 2009. – 158 с. 41-беТ

Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №11

O’zbekistonlik olimlardan professor R.D.Dusmuratov balansning turlarini turkumlash bo’yicha quyidagi belgilarini ajratib ko’rsatgan:

– mulkchilik shakli; axborotlar hajmi; tuzish vaqti;

– huquqiy maqomi; taqdim etilish vaqti; qayta tashkil etish tartibi;

– tuzilish shakli; soflik darajasi; faoliyat turi;

– tuzish usuli bo’yicha .

R.D.Dusmuratov tomonidan keltirilgan turkumlash belgilari boshqa mualliflar tomonidan keltirilgan turkumlash belgilariga nisbatan to’liqligi bilan ajralib turadi.

Rossiyalik mutaxassislar tomonidan buxgalteriya balansining tarkibi bo’yicha bildirilgan fikrlarda buxgalteriya balansi aktiv va passiv qismlardan iboratligi hamda aktiv qismi aylanmadan tashqari aktivlar va aylanma aktivlardan, passiv qismi esa kapital va rezerv, uzoq muddatli majburiyatlar va qisqa muddatli majburiyatlardan iboratligi keltirilgan4.

O’zbekistonlik mutaxassislar, jumladan R.D.Dusmuratov5ning ishlarida buxgalteriya balansi ikkita bo’limdan: aktiv va passivdan iborat bo’lib, balans aktivi o’z navbatida uzoq muddatli aktivlar va joriy aktivlar, passivi esa o’z mablag’lari manbalari va majburiyatlardan iborat.

i Не можете найти то, что вам нужно? Попробуйте сервис подбора литературы.

l-bo’lim. Uzoq muddatli aktivlar 1-bo’lim. O’z mablag’lari manbalari

Joriy aktivlar Majburiyatlar

Dusmuratov R.D. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. -T.: «Fan va texnologiya», 2013, 476 bet. 73-бет.

4 Рябова М.А., Богданова Н.А. Теория бухгалтерского учета: учебное пособие. – Ульяновск: УлГТУ, 2009. – 158 с. 40-бет; Глущенко А.В. Теория бухгалтерского учета: учебное пособие. – Волгаград: Изд-во ВолГУ, 2003. – 134 с. 25-26 бетлар; Алексеева Г.Н. Теория бухгалтерского учета: Учебное пособие. Тамбов: Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та, 2004. 164 с. 27-бет; Астахов В.П. Теория бухгалтерского учета: Учебное пособие. Изд. 9-е, перераб. -Москва: ИКЦ «МарТ»; Ростов н/Д: Издательский центр «МарТ», 2002. -576 с. 108-111 бетлар

5 Dusmuratov R.D. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. -T.: «Fan va texnologiya», 2013, 476 bet. 69-бет.

Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №11

1-rasm. Balans aktivi va passividagi bo’limlarning o’zaro bog’liqligi

I.T.Abdukarimov va N.V.Tenlarning fikriga ko’ra buxgalteriya balans quyidagi elementlarni o’z ichiga oladi:

1. Korxonaga tegishli mablag’larni aks ettiruvchi aktivlar;

2. Korxona ixtiyoridagi xususiy kapital (moliyaviy resurslar);

3. Aktivlarni xarid qilish natijasida vujudga kelgan, kelgusida tayinlanishi bo’yicha qaytarilishi zarur bo’lgan majburiyatlar7.

I.T.Abdukarimov va N.V.Ten tomonidan bildirilgan ushbu fikrda buxgalteriya balansini tuzilishi ularni tahlil qilish muqtai nazardan bildirilgan bo’lib, buxgalteriya balansining tuzilishni to’liq ochib bermaydi.

Buxgalteriya balansi bo’limlari va moddalarining joylanishining o’ziga xos qat’iy qonuniyatlari mavjud. Buxgalteriya balansining tarkibiy tuzilishi O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2002 yil 27 dekabrdagi 140-son “Moliyaviy

hisobot shakllari va ularni to’ldirish qoidalarini tasdiqlash to’g’risida”gi buyrug’i

bilan tasdiqlangan. Ushbu buyruqning 1-ilovasida buxgalteriya balansining shakli tasdiqlangan bo’lib, buxgalteriya balansi aktiv va passiv qismlardan iborat. O’z navbatida aktiv qismi ikkita bo’lim: uzoq muddatli aktivlar va joriy aktivlar, passiv

qismi esa: o’z mablag’lari manbalari va majburiyatlar deb nomlangan bo’limlardan iborat8.

O’zbekiston Respublikasida buxgalteriya balansi aktivi qismlari va moddalari aktivlarning likvidligi o’sib borishi tartibida joylashtirilgan. Buxgalteriya balansining 1-bo’limi “Uzoq muddatli aktivlar”da realizatsiya qilinishi nisbatan qiyin bo’lgan aktivlar, “Joriy aktivlar” deb nomlangan 2-bo’limida 1-bo’limda joylashgan atkivlarga nisbatan likvid hisoblangan aktivlar joylashgan, ya’ni ular osonlik bilan pulga aylantirilishi hamda qarzdorlikni so’ndirish uchun yo’naltirilishi mumkin. O’z navbatida “Joriy aktivlar” bo’limining ichida ham aktivlar likvidlik darajasining oshib borishi tartibida joylashtirilgan9.

Demak, buxgalteriya balansining tuzilishi bo’yicha mutaxassislar fikr bildirishda o’z davlatining buxgalteriya hisobini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar talablarini e’tiborga olishga harakat qilishgan. J-jt

Buxgalteriya balansining eng muhim jihatlaridan biri bu manfaatdor tomonlarga korxonaning mablag’lari, mablag’lar manbalari, o’z aylanma mablag’lari,

majburiyatlari, umuman olganda moliyaviy holati haqida ma’lumot taqdim qilishidir. –

6 Dusmuratov R.D. Buxgalteriya hisobi nazariyasi. -T.: «Fan va texnologiya», 2013, 476 bet. 69-бет. Абдукаримов И.Т., Тен Н.В. Как распознать бухгалтерский баланс // Социально-экономические явления и процессы, № 1 (013), 2009. 5-17 с.

8 Узбекистон Республикаси Молия вазирлигининг 2002 йил 27 декабрдаги 140-сон “Молиявий хисобот шакллари ва уларни тулдириш коидаларини тасдиклаш тyFрисида”ги буйруFи. https://lex.uz/docs/821320

9 Узбекистон Республикаси Молия вазирлигининг 2002 йил 27 декабрдаги 140-сон “Молиявий хисобот шакллари ва уларни тулдириш коидаларини тасдиклаш тyFрисида”ги буйруFи. https://lex.uz/docs/821320

Talqin va tadqiqotlar respublika ilmiy-uslubiy jurnali №11

Buxgalteriya balansining muhimligi va ahamiyati korxonaning aktivlari va

passivlari harakati ustidan to’liq nazorat qilish, keyinchalik foyda olish maqsadida u yoki bu resurslarni ishlab chiqarishga jalb qilishning maqsadga muvofiqligini

aniqlash, salbiy iqtisodiy hodisalarning oldini olish yoki oqibatlarini pasaytirish,

moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy o’sishni ta’minlash imkoniyatini taqdim etishidan iborat. Ushbu maqsadlarga erishish uchun buxgalteriya balansi ma’lumotlaridan foydalanuvchilarni buxgalteriya balansi sub’ektlari deb nomlash mumkin.

Buxgalteriya balansi sub’ektlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:

1. Qonunchilik va ijro hokimiyati organlari;

2. Investorlar va aktsionerlar;

3. mol yetkazib beruvchilar va xaridorlar;

4. turli xil kreditorlar.

Buxgalteriya balansi ma’lumotlaridan foydalanuvchilarining turli xil ma’lumotlardan foydalanadilar. Korxonaning joriy va kelgusidagi to’lovga

I от тг\гл 11 11 XT’ 1/ПП1 mn’lnmAilni* гпа! i rall/n >”71К Kanurr» nil or x m хглгсьгл -i-f г\-*Л nmi VAt*vAtinr\mrr

layoqatlilik kabi ma’lumotlar mol yetkazib beruvchilar va kreditorlarni, korxonaning

foydalilik darajasi aktsionerlar va investorlarni, aylanma mablag’larning harakati va holati ichki foydalanuvchilarni qiziqtiradi. Bundan ko’rinadi-ki, buxgalteriya balansi ma’lumotlaridan foydalanuvchilarining ma’lumotlarga bo’lgan ehtiyojlari turli xil.

Shundan kelib chiqqan holda buxgalteriya balansi ma’lumotlarini shakllantirishga nisbatan ma’lum bir talablar ishlab chiqilgan.

O’zbekiston Respublikasida buxgalteriya balansiga nisbatan qo’yilgan talablar “Buxgalteriya balansi” nomli 15-sonli buxgalteriya hisobi milliy standarti bilan tartibga solinadi.

Buxgalteriya balansi” nomli 5-sonli BHMS buxgalteriya balansini topshirish chog’ida oshkor qilinadigan axborotga qo’yiladigan talablarni belgilaydi10. Ushbu standartning 4-bandida “Buxgalteriya balansidagi barcha axborot to’g’ri oshkor qilinishi va foydalanuvchilarga tushunarli bo’lishi kerak” 11ligi ta’kidlangan.

Ushbu 15-son BHMs O’zbekiston Respublikasida Buxgalteriya balansining mazmuniga hamda undagi axborotlarni shakllantirishga nisbatan talablarni tartibga soluvchi asosiy hujjat hisoblanganiga qaramasdan, buxgalteriya balansini tuzishda amal qilinadigan printsiplar keltirilmagan. J-jt

Mamlakatimizdagi soha mutaxassislari hisoblangan A.AKarimov, F.R.Islomov, A.Z.Avloqulov, R.D.Dusmuratov, D.Xolboev, I.K.Ochilov, D.X.Azlarov va

Buxgalteriya balansi nima? Balans moddalari, balans tuzilishi

Har bir xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z faoliyati uchun moliyaviy hisobot tuzadi. Uning ajralmas elementlaridan biri bu buxgalteriya balansidir. Balans moddalari korxonaning hisobot kunidagi moliyaviy va mulkiy holatini tavsiflaydi. Keling, hujjatni batafsil ko’rib chiqaylik.

Balans bo’limlari

Bo’limlarning maqolalarida buxgalteriya hisobvaraqlari orqali mol-mulk va mablag’lar harakati aks ettirilgan. Hujjatlarga ma’lumotlarni kiritish xalqaro qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Majburiy elementlar bu balansning aktivi va passividir. Buxgalteriya balansi moddalari korxona tomonidan qanday mablag’lardan foydalanilganligi, uning majburiyatlari nimada ekanligini aks ettiradi. Hujjatda tashkilotning o’z mablag’lari ham ko’rsatilgan. Korxonaning ixtiyoridagi barcha resurslar egalarining kapitali hisobidan yoki qarz mablag’lari hisobidan ta’minlanishi mumkin. Balans aktivlari moddalari mulkdorlar va kreditorlarning pul talablarida yig’ilgan talablariga teng miqdorni aks ettirishi kerak.

Shakllantirish usuli

Buxgalteriya balansining har xil turlari mavjud. Ular kompilyatsiya tartibiga, maqsadiga va boshqa mezonlarga qarab farqlanadi. Shakllanish usuli bo’yicha quyidagilar mavjud:

1. Balans balansi. Buxgalteriya balansi sub’ektning mulkini va uni shakllantirish manbalarini ma’lum bir kunga kelib pul ko’rinishida tavsiflaydi. Ushbu hujjat schyotlarning qoldiqlarini (qoldiqlarini) hisoblash yo’li bilan tuziladi.
2. Aylanma balans. Buxgalteriya balansi moddalari, davrning boshida va oxirida sanada qoldiqlar va mol-mulk manbalari bundan mustasno, ularning ma’lum vaqt davomida harakatlanishi to’g’risidagi ma’lumotlarni aks ettiradi. Ushbu hujjat vaqtinchalik hisoblanadi.

Kompilyatsiya chastotasi

Ushbu mezonga muvofiq quyidagilar mavjud:

1. Boshlang’ich (ochilish) balansi. Balans moddalari korxonaning dastlabki bosqichlarida shakllanadi. Ular tashkilot mulkining tarkibini ko’rsatadi. Qoida tariqasida, u hissalar shaklida taqdim etiladi. Balansning passiv moddalarida mulkning manbalari ko’rsatilgan.
2. Yakuniy hujjat.Bu kompaniyaning ma’lum bir davrdagi ishlab chiqarish va moliyaviy faoliyati natijalarini aks ettiradi.
3. Yillik balans. Shuningdek, u yakuniy hisoblanadi. Biroq, avvalgisidan farqli o’laroq, u hisobot yili natijalariga ko’ra tuziladi va yangi davrda hisobvaraq ochish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
4. Vaqtinchalik balans. U hisobot yiliga nisbatan qisqa davrda shakllanadi. Odatda, u odatdagi hujjatning qisqartirilgan shakli sifatida ishlaydi. Ayni paytda, standartlarning aksariyati to’liq oraliq balansni tuzishni taqiqlamaydi.
5. Sanitarizatsiya qilinadigan hujjat. U korxonani to’lovga layoqatsiz (bankrot) deb e’lon qilish masalasi hal qilinayotgan hollarda shakllanadi.
6. Tugatish balansi. Ushbu hujjat tashkilotning yuridik shaxs sifatida ishi tugaganidan keyin mulkiy holatini aks ettirish uchun tuzilgan.

Tayyorlik darajasi

Ushbu mezon bo’yicha tasnif quyidagicha:

1. Dastlabki qoldiq. U vaqtinchalik deb ham ataladi. Ushbu qoldiq muddat oxirida korxonaning mulkiy holatida kutilayotgan o’zgarishlarni hisobga olgan holda oldindan tuziladi.
2. Yakuniy hujjat. U ma’lum bir davr oxirida shakllanadi va kompaniyaning ishlab chiqarish-moliyaviy faoliyati natijalarini aks ettiradi.

Konsolidatsiya darajasi

Ushbu mezonga qarab quyidagilar mavjud.

1. Yagona hujjat. Unda bitta korxona faoliyati to’g’risidagi ma’lumotlar ko’rsatilgan.
2. Konsolidatsiyalangan hujjat. Buxgalteriya balansi moddalarining mazmuni bu holda bosh va sho’ba korxonalar umuman olganda faoliyat natijalaridan shakllanadi. Ikkinchisining o’zaro aylanishi ushbu hisobotdan chiqarib tashlangan.
3. Ajratish balansi. U korxona bir nechta yuridik shaxslarga bo’linishi yoki yangi kompaniya yaratish uchun umumiy kapitaldan ma’lum ulush ajratilganda shakllanadi. Ajratish balansida qayta tashkil etilgan yuridik shaxsning barcha majburiyatlarini bajarish to’g’risidagi nizom bo’lishi kerak.

Boshqa turlari

Manbaga qarab balanslar ajratiladi:

1. Inventarizatsiya. Ular mol-mulk, hisob-kitob fondlari, majburiyatlar bo’yicha inventarizatsiya bayonnomalariga muvofiq tuziladi.
2. Kitob. Ular inventarizatsiya qilinmasdan buxgalteriya kitoblaridan olingan ma’lumotlar asosida shakllanadi.

Agar hujjatda me’yoriy maqolalar mavjud bo’lsa, unda ular yalpi qoldiq, agar ular yo’q bo’lsa, mos ravishda, sof qoldiq deb nomlanadi. Shuningdek, kompaniyalarning mulk turiga qarab tasnif mavjud. Shunday qilib, davlat, xususiy, jamoat, qo’shma, shahar aralash tashkilotlari uchun hisobot hujjatlari mavjud.

Asosiy tushunchalar

Balans moddalarini loyihalashni ko’rib chiqishdan oldin, hujjatni rasmiylashtirishning umumiy tamoyillariga aniqlik kiritish kerak. Hisobot ikki tomonlama jadval shaklida taqdim etilgan. Har bir satrda buxgalteriya ob’ekti nomi ko’rsatiladi, uning qiymati hujjat sanasiga berilgan. Balansning asosiy moddalari ma’lum qoidalarga muvofiq taqsimlanadi. Korxonaning majburiyatlari va kapitali o’ng tomonga tegishli. Aktivlar navbati bilan chap tomonda ko’rsatilgan. Iqtisodiy nashrlarda ushbu toifalar quyidagicha izohlanadi:

1. Majburiyatlar. Ular kompaniyaning hisobot kunidagi qarzini anglatadi. U kompaniyaning o’z faoliyatini amalga oshirishi bilan bog’liq bo’lib, hisob-kitoblar kapitalning chiqib ketishiga sabab bo’lishi mumkin.
2. Aktivlar – bu uy xo’jaliklarining boyliklari. Amalga oshirilgan biznes operatsiyalari bilan bog’liq ravishda korxona ularni nazorat ostiga oldi. Ushbu mablag’lar kelajakda kompaniyaga foyda keltirishi mumkin.
3. Poytaxt. U egalarining sarmoyalari va firma faoliyatining butun davrida to’plangan daromadlari ko’rinishida taqdim etiladi.

Nuances

Qoida tariqasida, hujjat hisobot sanasida (oy, yil, chorak oxirida) tuziladi. Ammo shuni tushunish kerakki, uslubiy ma’noda balans, korxona mol-mulki qiymati to’g’risida ma’lumotni umumlashtirish vazifasini bajaradi, zarurat tug’ilganda, istalgan son va davr uchun tuzilishi mumkin. Hatto har bir ish bitimining oxirida tuzilishi mumkin.Hisobotlarni shakllantirishda saqlash printsipi qo’llanilishini ham hisobga olish kerak. Bu shuni anglatadiki, yo’q joydan hech qanday maqola paydo bo’lmaydi. Balans ko’rsatkichlari – bu tashkilotning aniq harakatlarining natijalari. Jadvalning bir qismidagi vositalar bilan sinxron ravishda, ikkinchisida ularning paydo bo’lish manbalari aks ettirilgan. Aktivning jami har doim majburiyat natijasiga teng. Ko’pincha mablag’larning bir qismi egasi bo’lmagan shaxs tomonidan qo’shiladi. Bunday holda, tenglik quyidagi shaklga ega:

Aktivlar = majburiyatlar + kapital.

Tenglikning ikkala tomonining yig’indilari bir xil, chunki ular bir xil ob’ektlarni har tomondan tasvirlaydi. Yakuniy natija hujjatning “valyutasi” yoki “figurasi” deb nomlanadi.

Tarkibi

Aktivlarga barcha turdagi mablag’lar kiradi:

1. Uskunalar.
2. Bino.
3. Moddiy va tovar zaxiralari.
4. Transport.
5. Mijozning qarzi.
6. Bank hisobvarag’iga pul va boshqalar.

Majburiyatlar korxona taqdim etgan ssudalar, xizmatlar, tovarlar va boshqalar uchun to’lashi kerak bo’lgan moliya hisobidan shakllanadi.Jadvalning ikkala ustuni summalarining tengligi majburiyati bajarilgan bitimlar soniga bog’liq emas. Ikki marta kirish printsipi muvofiqlik uchun asos bo’lib xizmat qiladi. Bu operatsiya to’g’risidagi ma’lumotlarni kamida ikkita hisobvaraqda aks ettirishni o’z ichiga oladi. Qoida tariqasida aktivlar va majburiyatlar uzoq muddatli va muddatli hisoblanadi. Xalqaro amaliyotda ular likvidlik darajasiga ko’ra ro’yxatga olingan.

Balans moddalari: buzilish

Natijalar katta miqdordagi tijorat operatsiyalarini qayta ishlashda hosil bo’ladi. Strukturaviy ravishda, ular funktsiyalari va tabiatiga qarab ma’lum guruhlarga birlashtirilgan. Balansning muhim moddalari alohida ko’rsatiladi. Muhim bo’lmagan ma’lumotlarning parolini hal qilish har tomonlama amalga oshiriladi. Hisobot hujjatini to’g’ri tayyorlash quyidagilarni o’z ichiga oladi:

1. Jarayonlarni tabiatiga ko’ra tegishli guruhlash.
2. Korxona faoliyati natijalari va faoliyatining to’liq yoritilishi.
3. Amallarni to’g’ri aks ettirish. Aytgancha, ular nafaqat kompaniyaning moliyaviy ahvoli, balki natijasi ham aniq bo’lishi kerak.

Balansning asosiy moddalari quyidagilar:

1. OS.
2. Investitsiya mulki.
3. Moliyaviy aktivlar.
4. Qimmatli qog’ozlar.
5. Biologik aktivlar.
6. Investitsiyalar.
7. Savdo va boshqa kreditorlik qarzlari.
8. Sotish uchun aktivlar va majburiyatlar.
9. Pul mablag’lari va ularning ekvivalentlari.
10. Soliq aktivlari va majburiyatlari (kechiktirilgan va joriy).
11. Zaxira va kapital, ozchiliklarning manfaatlari.
12. Moliyaviy va taxminiy majburiyatlar.
13. Nomoddiy aktivlar.

Balansning sanab o’tilgan 1-bandida kompaniyaning asosiy vositalari aks ettirilgan. Bularga kompaniya o’z ishlab chiqarishida yoki boshqa uy xo’jaliklarida bevosita foydalanadigan barcha narsalar kiradi. tadbirlar. Kompaniyaning moliyaviy holatini ishonchli va to’liq aks ettirish uchun zarur bo’lgan hollarda qo’shimcha moddalar balansda keltirilgan. Ushbu muammoni hal qilish uchun bir qator ma’lumotlar o’rganilmoqda. Xususan, balans moddalari quyidagilar bilan baholanadi:

1. Pul mablag’larining likvidligi.
2. Aktivlar tarkibi.
3. Korxona ichidagi ob’ekt vazifalari.
4. Majburiyatlarning hajmi, mazmuni, shartlari.

Axborotni o’rganish xususiyatlari

Balans moddalarini tahlil qilish turli yo’llar bilan amalga oshirilishi mumkin:

1. To’g’ridan-to’g’ri hujjatda. Bunday holda, maqolalar tarkibi o’zgartirilishi mumkin emas.
2. Siqilgan qiyosiy analitikani tarkibida bir hil bo’lgan ba’zi elementlarni birlashtirish orqali o’rganish.
3. Qayta ko’rib chiqilgan inflyatsiya ko’rsatkichi hujjatini o’rganish. Shundan so’ng, maqolalar tegishli tahlil bo’limlarida to’planadi.

Birinchi usul ancha mehnatkash va samarasiz deb hisoblanadi. Bunday holda, balans moddalarini baholash turli xil natijalarni hisoblashni o’z ichiga oladi. Shu munosabat bilan kompaniyaning moliyaviy holatidagi asosiy tendentsiyalarni aniqlash har doim ham mumkin emas.Analitik balans odatda hujjatni o’qiyotganda amalga oshiriladigan hisob-kitoblarni umumlashtiradi va tizimlashtiradi. Ushbu usul juda ko’p natijalarni qamrab oladi. Ular kompaniya moliyaviy holati statistikasini va dinamikasini tavsiflaydi. Aslida, bu balans gorizontal va vertikal ko’rsatkichlarni ham o’z ichiga oladi.

Asosiy qadamlar

Balansni tahlil qilishning 6 bosqichi mavjud. Ular quyidagilarni o’z ichiga oladi:

1. Dinamika va tuzilmalar.
2. Kompaniyaning moliyaviy barqarorligi.
3. Balansning likvidligi, korxonaning to’lov qobiliyati.
4. Pul mablag’larining holati.
5. Tadbirkorlik faoliyati.
6. Kompaniyaning moliyaviy holati.

Tuzilishi va dinamikasini o’rganish

Tahlilning asosiy yo’nalishlaridan biri gorizontal va vertikal natijalarni o’rganishdir. Ushbu protseduralar doirasida konstruktiv dinamikasi va ob’ektlarning aniq guruhlari nisbati o’rganiladi. Vertikal va gorizontal tahlillar bir-birini to’ldiradi. Amalda, qoida tariqasida, maxsus jadvallar tuziladi. Ular butun hisobotning tuzilishini va uning alohida raqamlari dinamikasini tahlil qilish uchun ishlatiladi. Vertikal o’rganish nisbiy miqdorlardan foydalanishni o’z ichiga oladi. U balans balansidagi ma’lum bir moddaning ulushini ko’rsatadi. Dinamik qatorlar majburiy element hisoblanadi. Ularning yordami bilan mablag’lar va ularni qoplash manbalaridagi muayyan tarkibiy o’zgarishlarni kuzatish va bashorat qilish mumkin. Natijada nisbiy qiymatlarga o’tish mavjud. Bu kompaniyalarni ularning tarmoq xususiyatlari va boshqa xususiyatlariga mos ravishda qiyosiy tahlilini o’tkazishga imkon beradi. Gorizontal qiymatlar miqdorlarning o’zgarishi mutloq natijalari jadvallarini va ularning kamayishi / o’sishining nisbiy ko’rsatkichlarini tuzish orqali hosil bo’ladi.

Moliyaviy barqarorlik

Uning mutlaq ko’rsatkichlari quyidagilar mavjudligi bilan belgilanadi:

1. O’zining haqiqiy kapitali. U sof aktiv sifatida taqdim etiladi.
2. Aylanma mablag’lar va haqiqiy aylanma mablag’lar.

Nisbiy qiymatlar barqarorlik omilidir.

Likvidlik va to’lov qobiliyati

Aylanma mablag’lar korxonada shunday hajmda bo’lishi kerak, bu qisqa muddatda majburiyatlarni to’lash uchun etarli. Bunday holda, kimdir balans likvidligi haqida gapiradi. U kompaniyaning to’lov qobiliyatiga asos bo’lib xizmat qiladi. Likvidlikni baholash turli xil usullar bilan amalga oshirilishi mumkin, shu jumladan uning asosiy nisbatlarini hisoblash.

Pul mablag’larining holati

Buxgalteriya balansini tahlil qilib, joriy va uzoq muddatli aktivlarning tarkibi, samaradorligi, ulardan foydalanish strukturasini o’rganish kerak. Ushbu ishda maxsus miqdorlardan foydalanilgan. Bularga, xususan, tovar aylanmasi va rentabellik ko’rsatkichlari kiradi.

Biznesni olib borish intensivligi

Uni baholash quyidagicha amalga oshirilishi mumkin:

1. Resurslardan foydalanish samaradorligi darajasi bo’yicha (kapital unumdorligi dinamikasi va darajasi, rentabellik, samaradorlik va boshqalar). Eng muhim qiymatlarga kapital va aktivlarning aylanishi kiradi.
2. Foydaning pasayishi yoki o’sish tezligini, tovar aylanmasini va boshqalarni aniqlash orqali.
3. Tadbirkorlik faoliyatini aks ettiruvchi maxsus ko’rsatkichlar bo’yicha. Bularga, masalan, o’sish barqarorligi koeffitsienti, investitsiya faolligi va o’zini o’zi moliyalashtirish qobiliyati kiradi.

Moliya holatini diagnostikasi turli koeffitsientlarni hisoblash, diskriminant tahlil qilish yo’li bilan amalga oshiriladi. Buni, masalan, Altman modeli yoki boshqa matematik / iqtisodiy modellar yoki formulalar yordamida amalga oshirish mumkin.

Xulosa

Rossiya Federatsiyasida balans shakli va uni yuridik shaxslar uchun tuzish qoidalari (byudjet va kredit korxonalaridan tashqari) PBU 4/99 tomonidan tartibga solinadi. Banklar tomonidan hujjat tuzish tartibi Markaziy bank to’g’risidagi Nizom bilan tartibga solinadi. Aktiv va passivlar muomala davriga (muddatiga) qarab uzoq muddatli va qisqa muddatli bo’linmalarga qarab ajratilishi kerak. Likvidlik to’g’risidagi hisobotda (banklar uchun), bunday tasnif mavjud emas.Majburiyatlar va aktivlar, agar ularning muddati (muomalada bo’lish) muddati 12 oydan oshmasa, qisqa muddatli sifatida aks ettiriladi. hisobot sanasidan keyin yoki operatsion tsiklning davomiyligi, agar u bir yildan ortiq bo’lsa. Boshqa barcha miqdorlar uzoq muddatli sifatida ko’rsatilgan. Hujjat taqdimoti IFRS-1 xalqaro standartlari bilan tartibga solinadi. Talablar juda moslashuvchan va ularning hajmi va faoliyatining o’ziga xos xususiyatlaridan qat’i nazar, turli xil korxonalarda qo’llanilishi mumkin. Xo’jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan boshqariladigan mulk to’g’risidagi joriy ma’lumotni balans shaklida aks ettirish buxgalteriya hisobining asosiy usullaridan biri hisoblanadi. Hujjatda mablag’lar harakati va aniq operatsiyalarni amalga oshirish faktlari ko’rsatilmagan. Bu kompaniyaning ma’lum bir davrdagi moliyaviy holatini aks ettiradi. Balansning mohiyati shundan iboratki, ma’lum bir sana bo’yicha kompaniya mol-mulki qiymati to’g’risidagi ma’lumotlar maxsus tarzda guruhlangan, shu tufayli kelajakda ishlarning holatini tahlil qilish va bashorat qilish mumkin.