Press "Enter" to skip to content

Yazıcıdan çapı Necə Ləğv Edə Bilərəm? Windows 10 Və Digərlərində Sənəd çapını Necə Dayandırmaq Olar? Faylların Dupleks çapını Ləğv Etmək üsulları

Çox güman ki, müəllif “ədviyat” (davāʼ, cəmdə ʼədvıyə) sözünü nəzərdə tutub və mənası ərəb dilində “dava, dərman” deməkdir. Söz müəyyən semantik dəyişiklərlə dilimizə keçib ki, bu da “xüsusi dad, xoº iy, bəzən də rəng vermək üçün xörəyə və ºirniyyata qatılan, ya vurulan darçın, hil, sarıkök, mixək və s. kimi maddələrin ümumi adı”nı bildirir. Məhz “Orfoqrafiya lüğəti”ndəki qarışıqlıq müəllifin düzgün söz seçimi etməsinə imkan verməmişdir. Azərbaycan dilinin ədəbi dil normalarına, həmçinin etimoloji prinsiplərə əsasən, həmin söz bir “y” ilə yazılmalıdır. Mövcud vəziyyətə salınmış orfoqrafiyada dəqiqliyi seçmək qeyri-mümkündür. İzahlı lüğətdə isə yalnız “ədvə” yazılışı verilmişdir ki, onun da izahı “qoşa “y” ilə yazılan “ədviyyat” kimi göstərilmişdir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi “-iyyət” şəkilçili sözlər ismi-sifətdən düzəlmiş isimlərdir, “ədviyat” sözü isə bu kateqoriyaya daxil olan sözlərdən olmadığı üçün onun qoşa “y” ilə yazılışı yanlışdır.

YAZI QAYDALARIMIZIN KİTABİ-MÜQƏDDƏSİ – ORFOQRAFİYA LÜĞƏTİ

Hər bir ədəbi dilin inkişafında dəqiq müəyyənləşdirilmiş orfoqrafiya qayda­la­rı­nın xüsusi əhəmiyyəti vardır. Qərbdə ciddi orfoqrafiya çalışmalarına erkən yeni dövrlərdən başlanmışdır. Hələ ingilis qrammatiki Ceyms Qrinvud 1753-cü ildə orfoqrafiyanı düzgün yazmaq sənəti kimi xarakterizə edirdi. Amerikalı yazıçı və bukinist Yakob Kaminqz (1823) orfoqrafiyanı, yaxud imlanı heca və sözləri öz spesifik hərfləri vasitəsilə ifadə etmək sənəti adlandırırdı. İngilis alimi Albert Rayta (1870) görə, orfoqrafiya hərflərin təbiətini və gücünü, eyni zamanda imla (yazı) qaydalarını öyrədir.

Orfoqrafiyanı sosial norma hesab edən və onun dəyişdirilməsinin problemlər yaratdığını iddia edən Liej Universitetinin professoru Jan-Mari Klinkenberq yazır: “. Orfoqrafiyanı dəyişdirmək Günəşə Qərbdən çıxmağı əmr etmək kimi bir şeydir. ” Hətta o, orfoqrafiyanı ətrafında kainatın dövr etdiyi bir mehvərə bənzədir.

Hər şeydən əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, dilin fonetikası, səs quruluşu, eyni zamanda alliterasiya, ritm, qafiyə, epifora, dissonans, anafora, müxtəlif növ səs təkrarları, assonans, proteza, epenteza, paraqoqa kimi stilistik üsullar və fonoloji deviasiya fiqurlarının, seqmental işarələrə daxil olan sait və samitlərin, supraseqmental işarələrə aid vurğu, pauza, qovuşma, morfem, səs yüksəkliyi və sairlərin öyrənilməsi dilin orfoqrafik özülünə elmi nüfuz etməyin labüd üsullarındandır.

Bilməliyik ki, dilin akustik strukturu üçün vacib olan bütün bu elementlər mətnin fonoestetikasının əsasını formalaşdırır. Səs­lə­rin ar­dı­cıl­lı­ğı qa­nu­nun­dan çı­xış edə­rək de­yə bi­lə­rik ki, də­yiş­mə mor­fo­lo­ji va­hid­lə­rin əv­və­lin­də (proteza), or­ta­sın­da (epenteza) və ya­xud so­nun­da (paraqoqa) gə­lə bi­lər. Müxtəlif hecalara məxsus iki saitin bir hecada, hətta bir monoftonqda birləşməsi sinerezis, son saitin eliziyası qaydasına müvafiq olaraq bir sözün son saitinin digər sözün başlanğıc saiti ilə qovuşması isə sinalefa hadisəsi kimi meydana çıxır. Fonoloji elementlərin subtraksiyası daha çox nəzm tələblərindən irəli gəlir. O zaman akustik fiqurlar və tələffüz fiqurları stilistik konvergensiyanı yaradır.

Beləliklə, qaydalara riayət edilməsi mətndə söz ehtiyatının strukturlaşmış xarakteri ilə nəticələnir. Bu zaman orfoqrafiya ilə orfoepiya, deviasiya arasındakı fərqləri nəzərə almaq zərurəti ortaya çıxır.

Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin əsas şöbələrindən olan orfoqrafiya düzgün yazı qaydalarından bəhs edir. Yazı dil ilə ifadə olunan fikirləri, duyğuları başqalarına çatdırmaq üçün insanlar arasında vacib sosial vasitədir. Yazı bəşəriyyətin tərəqqisi üçün yeni-yeni perspektivlər açır. Mədəniyyətlərin sürətli inkişafı da məhz yazı vasitəsilə gerçəkləşir. Mədəni irsin qorunub-saxlanılmasında yazının müstəsna əhəmiyyəti vardır. Dil kimi, yazı da xətti-obrazlı tipdən hərfi-fonetik tipə doğru inkişaf etmişdir.

Orfoqrafiya qaydalarının müəyyən edilməsində fonetik, morfoloji, tarixi-ənənəvi, fərqləndirici, etimoloji və digər prinsiplərdən istifadə olunur. Deməli, orfoqrafiya söz və morfemlərin normativ yazılışını tənzimləyən ümumi qəbul olunmuş qaydalar sistemidir. O, ümumxalq dilinin, vahid dilin, xüsusən, mədəniyyətimizin ən vacib vasitələrindən biri sayılan yazılı nitqin qanuniləşmiş normasıdır.

2018-ci ildə “Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya lüğəti”nin növbəti 7-ci nəşri planlaşdırılır. 6-cı nəşrdəki ciddi qüsurlar haqqında mətbuatda geniş yazılıb, diskussiyalar açılıb. Bu yanlışlıqlardan uzun-uzadı bəhs etmək niyyətim yoxdur. Ümid edirik ki, növbəti nəşrdə həmin iradlar nəzərə alınacaq.

“Orfoqrafiya lüğəti”ni həmişə dilimizdə mövcud yazı qaydalarının son istinadgahı hesab etdiyimdən, hamısını da olmasa, bəzi ən zəruri məqamları diqqətə çatdırmağı məqsədəuyğun hesab edirəm. Mənim üçün “Orfoqrafiya lüğəti” düzgün yazı qaydalarımızın Kitabi-Müqəddəsidir. “Orfoqrafiya”nın müqəddəs­liyi müstəqil dövlət atributu olan ana dilimizin müqəddəsliyidir. Dövlət müstəqilli­yimiz­dən 25 ildən artıq bir zaman keçir. Belə bir vaxtda bütün azərbaycanlıların (50 mil­yondan artıq) dil qibləgahı və yeganə düzgün mötəbər mənbə saya biləcəkləri “Orfoqrafiya lüğəti”nin tərtibinə laqeyd yanaşılmasına qətiyyən yol vermək olmaz.

Qanuniləşmiş normanı pozaraq dilimizdə uzun onilliklər, hətta yüzilliklər boyu vətəndaşlıq hüququ qazanmış, dilimizin qayda-qanunlarına uyğunlaşaraq qəlibləşmiş, dilə fəsahət gətirən, ifadə qüdrətini artıran sözlərin hər dəfə bir-ikisinin yazılış qaydasının dəyişdirilməsini dilçiliyimizin inkişafı üçün xidmət saymaq olmaz.

“Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Azərbaycan Res­pub­lika­sı­nın qanununa əsasən, “Orfoqrafiya lüğəti” ən geci 5 ildən bir təkmilləşməli və nəşr edil­məlidir.

Bəli, bu qanuna əsasən, dilimizin yazı qaydaları vaxtaşırı təkmilləşdirilməlidir. Qlo­ballaşma şəraitində elmin, texnikanın, İnformasiya Kommuni­ka­siya Texnologiyalarının yüksək templi inkişaf perspektivləri, sivilizasiyalararası ya­xın­­l­­aşmalar, ictimai-siyasi və mədəni əlaqələrin getdikcə dərinləşməsi dilimizə ye­ni-yeni sözlərin, terminlərin daxil olmasını labüd edir. Məsələn, pin-kod (yaxud pinkod), on-layn (yaxud onlayn) və s. Artıq bu qəbildən olan sözlərin sayı get-gedə artmaqdadır. Təkmilləşdirmə, əsasən, bu istiqamətdə aparılmalı, yeni daxil olan sözlərin, terminlərin dilimizin qayda-qanunlarına uyğunlaşdırılmasına diqqət yetirilməlidir.

Təəssüf ki, təkmilləşdirmənin ana dilinin lüğət tərkibində möhkəmlənmiş, xalqın kimlik şüurunda kök salmış sözlərin yazılışını vaxtaşırı dəyişdirmək kimi ba­şa düşülməsi böyük fəsadlara, hətta milli identifikasiyanın zədələnməsinə gətirib çı­xara bilər. Nəzərə alsaq ki, orfoqrafiya qaydaları hamının məcburi surətdə riayət etməli olduğu qaydalardır, onda bu qaydaları elə düzəltmək lazımdır ki, işlədənlər kö­nülsüz, şüursuz, məcburiyyət hissi ilə yox, könüllü məcburiyyət hissi duyaraq iş­lət­miş olsunlar.

İrəli sürülən təkliflər, yeni nəşr olunacaq lüğətdə analoji ənənəni təkrar etməməlidir. Dilimizdə kipləşmiş, pasportlaşmış, qəlib­ləş­miş, hətta danışanın məqsədindən asılı olaraq nitqə təntənə, əzəmət, qalibiyyət ruhu verən sözlərdən bəzisinin yazı­lışının dəyişdirilməsi vahid prinsipi poza bilər. Tək­milləşdirməni, uzun əsrlər boyu şüurumuzda özünə yer etmiş, milliləşmiş sözlərin ya­zı­lışının dəyişdirilməsi kimi qavranılması yanlışdır.

Apostrofun dəyişdirilməsi ilə dilimizin orfoqrafiya lüğətinə edilən yanlış mü­da­­xilələrə sanki start verildi. Bunun ardınca şer sözünün şeir və bir müddət sonra isə fel söz­ü­nün də feil kimi yazılması qərara alındı.

Hamıya məlumdur ki, bütün dillərdə alınmalar mövcuddur və bu amil yalnız dillərin qarşılıqlı əlaqəsi və inkişafına xidmət edir. Məsələn, ingilis dili sözlərinin 65 faizi alınmalardan ibarətdir, rus dilində “A” və “F” hərfi ilə başlayan əsl rus sözü, demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Deməli, dilin strukturuna təsir etmədikcə, alınmalar normaldır. Azərbaycan dili də öz tarixi inkişaf prosesində bir sıra xarici dillərdən, xüsusən, ərəb, fars, o cümlədən rus, yunan, latın, italyan və digər şərq və qərb dillərindən sözlər əxz edib. Həmin sözlər dilimizdə artıq çoxdan milli pasport qazanıb, düşüncə və təfəkkürümüzün zəruri ifadə vasitəsinə çevrilib, şairlərin, yazıçıların, filosofların və digərlərinin əsərlərində dərin fikirlərin ifadəsinə xidmət edib, natiqlərin, dövlət və incəsənət xadimlərinin nitqlərində, çıxışlarında doğmalaşıb.

Orfoqrafiya lüğətinin tərtibinə elmi-sistematik yanaşmanı təmin etmək lazımdır. Əks halda, fonetik, morfoloji, tarixi-ənənəvi, fərqləndirici və etimoloji prinsiplər pozular və dolaşıqlıq yaranar. Məlumdur ki, yazı qaydasında dəyişiklik edilən şeir, feil, eyib, nəsil, meyil, səbir sözləri də ərəb di­lindən alınma olub “fiilun” və “fəəlun” modelləri üzrə düzəlib. Eyni mo­del­dən olan və dilimizdə işləklik hüququ qazanmış sözlərin siyahısını uzatmaq olar. Pe­şəkar yanaşma prinsipi olmadığından, üç-beş ildən bir eyni qəlibdən olan sözlərin yalnız bir-ikisinin yazılışında dəyişiklik edilməsi orfoqrafiyanı təkmilləşdirmək sa­yı­la bilməz, əksinə, bu, növbəti çaşqınlıqlara, yazı etibarsızlığına, nəticə etibarilə, “necə gəldi, elə də yaz getsin” kimi orfoqrafik özbaşınalığa gətirib çıxara bilər ki, bu da dilin bütövlüyünü zədələmiş olar.

Sual olunur, mənbə dildən eyni model üzrə dilimizə daxil olmuş, indiyədək yazıçıların, şairlərin, ədiblərin, ictimai-siyasi xadimlərin, xülasə, bütün ziyalı təbəqənin eyni cür yazdıqları sözlərin bəzilərinin yazılış qaydası hansı əsasa görə dəyişməlidir? Axı eyni qəlibdən olan və indiyədək eyni cür yazı qaydasına malik həmin sözlərin beş-altısının yazı qaydası dəyişdirilirsə, onda dil qanunauyğunluğuna görə, bu yazı qaydası həmin sözlərin hamısına şamil edilməli deyilmi? Əgər ərəb dilindən əxz etdiyimiz “eyb” sözü “eyib”, yaxud “səbr” sö­zü “səbir” şəklində yazılmalıdırsa, bəs onda nə üçün eyni mənbədən alınan, eyni qə­­libdən olan, eyni qanunauyğunluğu paylaşan “qeyb”, “seyr”, “qeyz”, “qeyd”, ­”əsr”, “qəsr”, “nəşr”, “nəzm”, “rəmz”, “hərf”, “hicr”, “əhl”, “səhv” və s. sözləri mü­­vafiq olaraq “qeyib”, “seyir”,”qeyiz”, “qeyid”, “əsir”, “qəsir”, “nəzim”, “nə­şir” şəklində yazılmamalıdır? Bunları yazmaqda məqsədim heç də bu sözlərin ya­zı­lışının dəyişdirilməsinə təşviq etmək deyil, əksinə, orfoqrafiya lüğətinin tər­ti­bin­də yol verilmiş cid­di uyğunsuzluqları göstərməkdir.

Atalar de­miş­kən, zə­rə­rin ya­rısından qayıtmaq da xeyirdir. Uzun illər boyu dilimizin yazı qaydalarında özü­nə yer etmiş sözlərə hərf ar­tırılması, yaxud hərfin ixtisarı orfoqrafiyanı təkmilləşdirə bil­məz, əksinə, əla­­və süni problemlərin ya­radılmasına təkan verə bilər.

Bəzən belə əsaslandırmağa çalışırlar ki, alınma sözlərdə yazı qaydası tələffüz qaydası ilə eyni olmalıdır. Onda ərəb dilindən alınmış “kitab”, “münasib”, “mürəkkəb”, “ailə”, “məişət”, “aid”, “növbə” və s. sözləri müvafiq ola­­raq “kitap”, “münasip”, “mürəkgəp”, “ayilə”, “məyişət”, “ayid”, “nöbə” ki­mi; yaxud italyan dilindən alınmış “abreviatura” sözü “abreviyatura” şəklində, və ya­ “aeroport” (yun. “aero” və lat. “port” sözlərinin birləşməsi) sözü “ayraport” kimi yazılmalıdır və s. Göstərilən faktlar “Alınma sözlərdə yazı qay­dası son dildə de­­yilişinə görə yazılıb oxunmalıdır, tələffüz qaydası ilə eyni olmalıdır” müd­də­asını tək­zib edir, yəni müasir Azərbaycan dilinin orfoqrafiyası üçün bu, sadəcə, fər­ziyyə ola bilər.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2013-cü il 9 aprel tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair Dövlət Proqramı”nda Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsi və azərbaycançılıq məfkurəsi əsasında hərtərəfli inkişafı baxımından gənc nəslin ana dilinə sevgi və hörmət ruhunda tərbiyə olunması, ədəbi dilin normalarına ciddi surətdə əməl edilməsi, o cümlədən dilçilik elminin müxtəlif sahələri üzrə yüksəkixtisaslı kadrların ha­zır­lan­ma­sı dövrün tələbi olaraq qalır.

Bəli, Dövlət Proqramında digər məqsəd və vəzifələrlə yanaşı, ədəbi dilin normalarına ciddi surətdə əməl edilməsi vacib şərt kimi irəli sürülür. Çünki məhz düzgün yazı qaydalarına riayət etməklə ədəbi dil normalarının sabitləşməsinə nail olmaq olar.

Təbii ki, alınma sözlərin yazılış qaydasında yol verilən qüsurları təshih etmək vacibdir. Məsələn, bəzən görürsən ki, “ehtiyat” əvəzinə “ehtiyyat”, “tövsiyə” əvəzinə “tövsiyyə”, “mərsiyə”, əvəzinə “mərsiyyə”, “təziyə” əvəzinə “təziyyə” “Raziyə” əvəzinə “Raziyyə” yazırlar. Bu sözlər mənbə dildə feilin məsdər şəklini, sonuncusu isə feili-sifəti bildirir və bir ”y” ilə yazılır. Amma ərəb dilindən əxz etdiyimiz -iyyat, -iyyət şəkilçisi ilə düzəlib rəngarəng məna çalarlarına malik, dilimizdə işləkliyini qoruyub saxlamış bir çox sözlər mövcuddur ki, yuxarıdakı sözlərdən fərqli olaraq, bunlar mənbə dildə ismi-sifətdən düzəldilmiş isimlərdir.

Belə sözlərin orfoqrafiyasının qoşa “y” ilə yazılması ədəbi dil normalarına ciddi ri­a­yət etməkdən doğur. Orfoqrafiya ilə orfoepiyanı qarışıq salmaq olmaz. Bəzən güman edirlər ki, ərəb mənşəli “qalibiyyət” sözünü “qələbə” sözü ilə, “əbədiyyət” sözünü, “ölümsüzlük”lə, “bəşəriyyət” sözünü “insanlıq” sözü ilə əvəzləmək uğurlu seçimdir. Halbu ki, “qələbə” sözü ərəb mənşəli söz olub “qalibiyyət” sözünün sinonimi kimi çıxış etsə də, məna çalarları baxımından hər zaman onu əvəz edə bilmir. Yaxud “ölümsüzlük” sözü (Bizdə, ölən bilir bu səslər ən çox; Oya­dır eşqini ölümsüzlüyün (M.Müşfiq)) “əbədiyyət”sözünü əvəz etmir, “insanlıq” sözü İin­sanlığı pək sevirkən, ondan uzaq qovuldum (C.Cabbarlı)) “bəşəriyyət” sözünü qüv­vədən salmır, əksinə, ona sinonimlik edir və beləliklə, dilimizin lüğət tərkibi da­­ha da zənginləşir. Ədəbiyyat, fəaliyyət, cəmiyyət, bəşəriyyət, əbədiyyət, və­siy­yət, vəziyyət, ezamiyyət və s. kimi sözlərin yazılış qaydasının də­yişdirilməsinə, məncə, heç bir zərurət duyulmur.

Əksinə, yazıda qoşa cingiltili “y” samiti ilə yazılan söz ifadə tələblərinə görə, bəzən tələffüzdə də ikiləşir. Bu, xüsusən, nəzm əsərlərində, bəlağətli üslubda, xitab və müraciətlərdə, təntənəli çıxışlarda, insana xas hiss-həyəcanın dolğun ifadəsində, nitqin təsir gücünün artırılmasında özünü göstərir. C.Cabbarlının “Ana” şeirinin ilk misrasındakı “bəşəriyyət” sözünü misal qismində göstərmək olar: “Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvü-canım ola. ”. Burada nəzm tələblərinə görə tələffüzdə qoşa “y” hərfinin birini ixtisar etmək mümkün deyil. Yəni qoşa “y”-nın ikisi də tələffüz olunur. Bu həm də psixolinqvistik aktın fonetik səviyyədə reallaşmasıdır. Dilimizin məna ifadə edən bu səs zənginliyindən vaz keçmək olarmı?! Belə misalların sayını artırmaq da olar.

Hətta yunan, latın, italyan, fransız və digər qərb dillərindən alınmış sonu “a” ilə bitən sözlərdə “a” hərfinin ixtisar edilməsi (məsələn, abreviatura – abreviatur; angina – angin; arena – aren; arxitektura – arxitektur; agentura – agentur; metafora – metafor və s.), yaxud yazıda bir sıra alınma sözlərin ortasında qoşa “s” hərfindən yalnız birinin saxlanılması (məsələn, reqressiv – reqresiv, proqressiv – proqresiv və s.) ədəbi dil normalarının təkmilləşdirilməsi və qorunması istiqamətində hansısa faydalı işin görülməsi mənasına gələ bilməz.

Orfoqrafiya lüğətinə həddən artıq lüzumsuz sözlərin daxil edilməsi normativ yazı qaydalarını pozmuş, haqlı tənqidlərə yol açmışdır. 6-cı nəşrdə bəzi sözlər həm yazı, həm də danışıq variantında verilib. İndi də növbəti nəşrdə yol verilmiş qüsurlar üzərində işlənilməsi tələb olunur.

Bu günlərdə təsadüfən qarşılaşdığım “Başqa estetika, başqa mədəniyyət” adlı esseni oxudum. Müəllifin “ədva” sözünü işlətməsi və orfoqrafiya lüğətində bu yazılışla bağlı müxtəlif, həm də qarışıq sözlərin verilməsi anlaşılmazlığı bir qədər də dərinləşdirdi. Yəni “ədva”, yoxsa “ədviyat”. Qızılgüldən bəhs edən müəllif yazır: “. Bizim həyətimizdə onun kolları bitirdi, ətri bütün küçəni bürüyürdü, onu qurudub ədva kimi qışa saxlayırdılar, ondan mürəbbə bişirirdilər. ”. Dərhal bilinir ki, “ədva” alınma sözdür. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində belə bir sözə rast gəlmədik. Orfoqrafiya lüğətində isə qarışıqlıqdan baş açmaq olmadı: burada nəinki ədva, ədvalı, ədvasız; hətta ədvə; ədvəcat; ədviyə-ədvələr; ədviyyat, ədviyyatlı, ədviyyatsız, ədviyyatsızlıq, ədviyyə, ədviyyələmə, ədviyyələmək, ədviyyələnmə, ədviyyələnmək, ədviyyələtmə, ədviyyələtmək və s. kimi söz yığınına rast gəldik. Etimologiyasını araşdırdıqda aydın olur ki, “dəə” (cəm. ədva) – ərəb dilində isimdir, mənası “dərd”, “xəstəlik” və s. deməkdir; dilimizdə eyni cür tələffüz edilə biləcək “ədva” (tələffüzümüzdə ərəb dilindəki emfatik “a” sadələşərək “ə” olur) sözü isə “yoluxma”, “infeksiya” mənalarını verir (Sözə etimoloji cəhətdən yanaşsaq, müəllifin işlətdiyi “ədva” sözü “infeksiya”, “dərd” və s. deməkdir).

Çox güman ki, müəllif “ədviyat” (davāʼ, cəmdə ʼədvıyə) sözünü nəzərdə tutub və mənası ərəb dilində “dava, dərman” deməkdir. Söz müəyyən semantik dəyişiklərlə dilimizə keçib ki, bu da “xüsusi dad, xoº iy, bəzən də rəng vermək üçün xörəyə və ºirniyyata qatılan, ya vurulan darçın, hil, sarıkök, mixək və s. kimi maddələrin ümumi adı”nı bildirir. Məhz “Orfoqrafiya lüğəti”ndəki qarışıqlıq müəllifin düzgün söz seçimi etməsinə imkan verməmişdir. Azərbaycan dilinin ədəbi dil normalarına, həmçinin etimoloji prinsiplərə əsasən, həmin söz bir “y” ilə yazılmalıdır. Mövcud vəziyyətə salınmış orfoqrafiyada dəqiqliyi seçmək qeyri-mümkündür. İzahlı lüğətdə isə yalnız “ədvə” yazılışı verilmişdir ki, onun da izahı “qoşa “y” ilə yazılan “ədviyyat” kimi göstərilmişdir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi “-iyyət” şəkilçili sözlər ismi-sifətdən düzəlmiş isimlərdir, “ədviyat” sözü isə bu kateqoriyaya daxil olan sözlərdən olmadığı üçün onun qoşa “y” ilə yazılışı yanlışdır.

Təkcə bu uyğunsuz və uğursuz məqamın üzərində saatlarla dayanmaq olar. Təəssüf ki, bir məqalədə buna imkanımız yoxdur. Beləcə, orfoqrafiyanın növbəti nəşrində saf-çürük ediləcək çox məsələlər vardır. Taleyüklü məsələləri bir tərəfə qoyub, rahat işləkli və düzgün yazılış hüququ qazanmış sözlərdə hərfin dəyişdirilməsi, əlavəsi, yaxud ixtisarı, təkrar edirəm, ədəbi dil normalarımızın təkmilləşdirilməsinə xidmət sayıla bilməz. Əsl orfoqrafik problemləri həll etmək üçün isə sözün əsl mənasında iş görmək lazımdır.

Qeyd. Dünyada 274 milyon insanın danışdığı fransız dili əsrlərdir ki, son dərəcə çətin olan orfoqrafiyasında bir hərf dəyişikliyi belə etmir. Hətta XVII əsrdə Por-Royal qrammatikləri belə bir təşəbbüslə çıxış etsələr də, bu, reallaşmayıb. Müasir fransız dilində nadir sözlər tapmaq olar ki, yazıldığı kimi tələffüz edilsin. Məsələn, fransız dilində [o] kimi tələffüz edilən “su” sözü üç hərflə yazılır: “eau”; yaxud [mo nuvo] kimi 6 səslə tələffüz edilən “yeni sözlər” birləşməsi yazıda “mots nouveaux” şəklində 12 hərflə ifadə olunur. Bundan əlavə, fransız qrafikasında sətrüstü və sətraltı diakritik işarələrdən də istifadə olunur. Bunu əcnəbi müəlliflərin özləri də təsdiq edirlər. Müasir fransız dilçisi, orfoqrafiya tarixi üzrə mütəxəssis Nina Kataş göstərir ki, öz mənşəyini XIII əsrdən götürən fransız yazı qaydası nisbətən italyan və ispan yazısına yaxın “roman” yazısı olub “ideoqrafiya” tipli yazıya transformasiya etmiş və bununla da fransız dilinin orfoqrafiyası qohum orfoqrafiyalardan uzaqlaşmışdır. Müəllif digər Qərb dilləri ilə müqayisədə fransız dilinin çox mürəkkəb və çətin yadda qalan yazı qaydalarının olduğunu qeyd edir. Biz isə digər dünya dillərinin orfoqrafiyası ilə müqayisədə, Azərbaycan dilinin nə qədər sadə və səlis yazı qaydalarına malik olduğunu tam əminliklə söyləyə bilərik. Sadəni “sadələşdirmək”lə mürəkkəbləşdirmək bizim şüarımız deyildir.

Yeri gəlmişkən, bir məsələni də qeyd etmək istəyirəm ki, orfoqrafiya lüğətinin mükəmməlliyi və müqəddəsliyi oradakı sözlərin çoxluğu və ya azlığı ilə ölçülmür. Məsələn, belə bir statistika göstərilir ki, ingilis dilinin ədəbi dili 400 min, alman dili 250 min, rus dili 150 min söz ehtiva edir. Lüğətin böyüklüyünün dilin linqvistik zənginliyinə heç bir aidiyyatının olmadığını önə sürən Berkli Kaliforniya Universitetinin adyunkt-professoru Geofrey Nunberq çox düzgün olaraq deyir: “İngilis dilinin hüdudsuzluğuna olan heyranlığımız bir növ linqvistik im­pe­ri­a­lizm­dən qaynaqlanır, yəni lüğətimiz başqalarının lüğətindən daha böyükdür. Lakin bu, əs­lində bizi linqvistik cəhətdən heç cür zəngin etmir”.

Oksford lüğəti 600 min sözü əhatə edir. Bu sözlüyə 1150-ci ildən üzü bəri ingilis dilinin bütün variantları, hətta dialektlər də daxil edilib. Bu prinsiplə yanaşsaq, yəni Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrini də lüğətə daxil etsək, onda sözləri saymaqla qurtarmaz. Hansısa “dildə 1 milyon söz vardır” ifadəsi artıq bu gün yumorla qarşılanır. Çünki müxtəlif yanaşma prinsiplərindən çıxış edib, bunun sayını 10 milyona, hətta 100 milyona da çatdırmaq olar.

Ümid edirik ki, “Azərbaycan dilinin Orfoqrafiya lüğəti”nin yeni nəşrində əvvəlki nəşrlərdə yol verilmiş yanlışlıqlar aradan qaldırılacaq, ədəbi dil normalarında oturuşmuş düzgün yazı qaydaları dəyişdirilməyəcək və dilçiliyimizin daha aktual, daha ciddi problemləri irəli çəkiləcəkdir.

İdris Abbasov,

AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun “Nəzəri dilçilik” şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə elmlər doktoru, professor

Yazıcıdan çapı Necə Ləğv Edə Bilərəm? Windows 10 Və Digərlərində Sənəd çapını Necə Dayandırmaq Olar? Faylların Dupleks çapını Ləğv Etmək üsulları

Video: Yazıcıdan çapı Necə Ləğv Edə Bilərəm? Windows 10 Və Digərlərində Sənəd çapını Necə Dayandırmaq Olar? Faylların Dupleks çapını Ləğv Etmək üsulları

Video: Как СКАЧАТЬ ОБРАЗ последней версии Windows 10 с официального сайта и записать на Диск или Флешку 2023, Bilər

Yazıcıdan çapı Necə Ləğv Edə Bilərəm? Windows 10 Və Digərlərində Sənəd çapını Necə Dayandırmaq Olar? Faylların Dupleks çapını Ləğv Etmək üsulları

2023 Müəllif: Beatrice Philips | [email protected] . Son dəyişdirildi: 2023-05-23 11:52

Bir kompüterlə işləyərkən, printerə göndərilən çapı dayandırmaq lazım gəldikdə çox vaxt vəziyyətlər yaranır. Məsələn, səhvən seçilmiş sənədi, formatlaşdırılmamış mətni və ya xam şəkli çap etməyi dayandırmaq istəyə bilərsiniz. Kağız və mürəkkəb israf etməmək üçün əvvəlcə kağızı tepsidən çıxarmalı və sonra işi ləğv etməlisiniz. Yazıcının birdən çox sənəd çap edərkən əmrlərə cavab verməyi dayandırması və prosesin donması da adi haldır. Sənədin, mətnin və ya görüntünün maddi mühitə çıxarılması əmrini necə ləğv etməyi öyrənsəniz vəziyyəti düzəldə bilərsiniz. Şəkil Şəkil

“İdarəetmə Paneli” vasitəsilə növbəyə baxmaq

Çap növünü təmizləmək üçün ən populyar variantlardan biri İdarəetmə Panelindən istifadə etməkdir. Bu üsul əksər Windows istifadəçiləri arasında tələb olunur və əməliyyat sisteminin və ya printer modelinin versiyasından asılı olmayaraq tətbiq oluna bilər. Windows 10 istifadəçilərinin bu adda bir panel tapa bilməməsi diqqət çəkir. Bu, şirkətin adını “Parametrlər” olaraq dəyişdirməsi ilə izah olunur. Eyni zamanda, demək olar ki, bütün funksiyalar və qabiliyyətlər qaldı, baxmayaraq ki, məsələn, çap növbəsinin təmizlənməsini axtarmaq lazımdır.

Lazımi pəncərəyə keçməyin iki yolu var

  1. “Başlat” kontekst menyusunu açın.
  2. Axtarış sistemindən istifadə edin.
  3. Win + R klaviatura qısa yollarından istifadə edin.

Bu üsullardan hər hansı biri idarəetmə panelini istifadəçiyə açacaq. Sonra aşağıdakılara ehtiyacınız var.

  1. “Cihazlar və Yazıcılar” bölməsini açın.
  2. Çap olunacaq printeri seçin.
  3. Əsas məlumat pəncərəsini açmaq üçün iki dəfə vurun. Yazıcının adını sağ siçan ilə basarsanız eyni pəncərə görünəcək.
  4. Çap növbəsindən çıxarılacaq obyekti seçin.
  5. RMB düyməsini basın və görünən menyuda hərəkətin ləğvini seçin. Başqa bir yol, obyekti seçmək və del düyməsini basmaqdır.

Növbədə olan bütün əşyaları sıfırlamaq istəyirsinizsə, siyahının yuxarı hissəsində yerləşən printeri tıklamalısınız.və sonra çap növbəsini silmək üçün funksiyanı seçin. Bütün hərəkətlər edildikdə siyahı silinəcəkdir. Bundan sonra yeni vəzifələri yerinə yetirməyə başlaya bilərsiniz.

Yazıcı menyusundan çapı dayandırmaq kimi digər parametrləri də seçə bilərsiniz. Bu həll cihazın çeynədiyi və öz işini dayandırmaq istəmədiyi hallar üçün uyğundur.

Sistem prosesini yenidən başladın

Bu seçim, tapşırığı təcili olaraq ləğv etməli olanlar üçün uyğundur. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, bu üsul o qədər də populyar deyil. Bir çox insanlar printerdə parametrləri dayandırmağı və heç bir şey işləmədiyi təqdirdə yenidən başlamağı üstün tuturlar. Bu halda, Yazıcının çap növbəsini silmək üçün aşağıdakılara ehtiyacınız var.

  1. “Çalış” bölməsini açın. Bunu etmək üçün Win + R düymələrini basın və ya Başlat kontekst menyusundan istifadə edin.
  2. Komanda xidmətlərini yazın. msc.
  3. Komanda girişini təsdiq edin.
  4. Xidmətlər pəncərəsinə baxın və Çap meneceri bölməsini tapın. Bunun üzərinə RMB düyməsini basmaq lazımdır.
  5. Açılan menyuda “Yenidən başladın” seçimini seçin.

Qeyd etmək lazımdır ki menyuda xidməti dayandırmaq üçün bir seçim var … Bu seçimi tıklamanız lazım deyil, sadəcə sistemi yenidən başlatmalısınız. Bu metodun üstünlüyü, qarşıya qoyulan vəzifənin öhdəsindən tez gəlməsidir. Çap tez bir zamanda silinir, eyni zamanda çap üçün printerə gedən siyahıdakı bütün sənədlər tamamilə yox olur.

Minus reboot – çapı ləğv etmək üçün müəyyən faylları seçə bilməmək. Bu səbəbdən bu üsuldan istifadə etmək istədiyiniz anlara diqqət yetirməyə dəyər. Sistemi yenidən başlatmağın başqa bir variantı, RMB düyməsini basaraq və “Dur” funksiyasını seçərək “Çap menecerini” dayandırmaqdır. Bu əlavə olaraq printer qovluğunu təmizləyir və cihazın işləmə xidmətini yenidən başlatır.

digər üsullar

Bu iki üsul istənməyən çapı dayandırmağın yeganə yolu deyil. Yazıcının çap etdiyini dayandırmaq üçün daha az tələb olunan digər variantlar var. Amma İstənilən vaxt istifadə etmək üçün bunları daha ətraflı nəzərdən keçirməyə dəyər.

Müvəqqəti qovluğu silin

Sənədləri çap etməsi lazım olan bir vəzifə printerə gəldikdə, sistem daxilində müvəqqəti sənədlər yaranır. Əməliyyat üçün lazım olan məlumatları ehtiva edir. Fayl qovluğunu əl ilə təmizləsəniz, işi yenidən qura və prosesi dayandıra bilərsiniz. Təmizləməyə başlamazdan əvvəl Çap Menecerindən çıxmağınız məsləhətdir. Bu kompüter parametrlərində edilə bilər. Fayllar qovluqdan silindikdən sonra xidmət yenidən başlaya bilər. Müvəqqəti qovluğun məzmununu aşağıdakı kimi əl ilə silə bilərsiniz.

  1. C: \ Windows \ System32 \ Spool \ yolunu daxil edin. İlk hərf sistem sürücüsünün adını bildirir, buna görə kompüterin əməliyyat sisteminin quraşdırıldığını göstərməlisiniz.
  2. Yazıcılar adlı qovluğun məzmununu silin. Dizinin özünü silməyinizə ehtiyac olmadığını unutmayın.

Beləliklə, printerdə istənməyən faylların istənilən çapını (hətta iki tərəfli) ləğv etmək mümkün olacaq.

Bu üsuldan istifadə edərkən bütün faylların qovluqdan silinəcəyini xatırlamaq məsləhətdir. Yazıcı fərqli işçilərin sənədləri və ya digər faylları çap edə biləcəyi bir ofisdə işləyirsə bu xüsusilə vacibdir.

Komanda xətti

İstəyirsinizsə, sənədlərin çapını dayandırma prosesi sadələşdirilə bilər. Bu vəziyyətdə əllə bir şey etmək lazım deyil, yalnız kompüterinizdəki əmr satırını açın. Ancaq bu yalnız bir idarəçi hesabı altında işləyənlər üçün uyğundur. Tapşırıq aşağıdakı kimi aparılır.

  1. İstifadəçi genişləndirilmiş hüquqlara malik bir əmr satırını işə salır. Başlamaq üçün hər hansı bir mövcud üsuldan istifadə edə bilərsiniz. Bunlara “Başlat” kontekst menyusu vasitəsilə əmr satırına zəng etmək daxildir. RMB düyməsini basaraq idarəçi hüquqlarını göstərən uyğun əmr satırını da seçə bilərsiniz.
  2. Çıxarılan terminalda kompüter sahibi net stop spooler əmrini təyin edir. Sonra, enter düyməsini istifadə edərək tapşırığın tamamlandığını təsdiqləməlisiniz. Bu, çap menecerini dayandıracaq.
  3. Üçüncü addım iki əlavə əmr daxil etməkdir: del% systemroot% \ system32 \ spool \ printerlər \ *. shd \ F \ S \ Q və del% systemroot% \ system32 \ spool \ printerlər \ *. spl \ F \ S \ Q. Onların köməyi ilə çapa göndərmək üçün sənədlərin saxlandığı müvəqqəti qovluğu silə bilərsiniz. Bir uzantısı var. şd,. spl Xüsusi əmrlərin tətbiqi avadanlığa verilən vəzifəni silməyə imkan verəcək.

Son addım, Print Manager xidmətinə başlamaqdır. Bu, net start spooler əmrini daxil etməklə edilə bilər.

Yarasa faylı

İstifadəçi çox vaxt faylları silməklə çap prosesinə müdaxilə edərsə, printerin işində sistemli bir problem ola bilər ki, bu da tədricən sənədlər çıxararkən səhvlər yaratmağa başlayacaq. Adətən problem sürücülərin düzgün işləməməsindən yaranır.

Bu vəziyyətdə tövsiyə olunur:

  • çap avadanlığı üçün sürücü yeniləmələrini yoxlayın;
  • yeni versiyalar varsa köhnə sürücüləri yeniləyin;
  • Avadanlıq əmrlərə cavab verməyi dayandırarsa, sürücüləri yenidən quraşdırın.

Son nöqtəyə gəldikdə, yenidən quraşdırmanın əl ilə və ya xüsusi bir proqramdan istifadə edilə biləcəyini qeyd etmək lazımdır. Sürücünü quraşdırmaq mümkün deyilsə, problemin müvəqqəti həllindən istifadə edə bilərsiniz. Bunu etmək üçün uzantısı olan bir fayl yaratmalısınız. yarasa Bu aşağıdakı kimi edilə bilər.

  1. Mətn faylı yaratmaq üçün notepad açın.
  2. Əvvəlki hissədə təsvir olunan tanış 4 əmri yazın. “Çap menecerinin” dayanmasına, müəyyən uzantıları olan faylları Yazıcılar qovluğundan silməsinə və lazım olan xidməti aktivləşdirməsinə səbəb olacaqlar.
  3. Fayl saxlamaq.

İdarəçi olaraq işə salınması tələb olunur. Fayl açılan kimi daxil edilmiş əmrlər dəsti faylları qovluqdan silməyə və printerin çapını dayandırmağa başlayacaq. Belə bir həllin istifadəsini asanlaşdırmaq üçün masaüstündə bir qısa yol yarada və bir kliklə əmrləri işlədə bilərsiniz.

Azərbaycan dilində hansı sözlərin yazılışının dəyişəcəyi açıqlanıb – TAM SİYAHI

Bakı. 12 yanvar. REPORT.AZ/ “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsi hazırlanıb və ictimaiyyətə təqdim olunub. “Report”un xəbərinə görə, “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları” layihəsini Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Orfoqrafiya Komissiyası və AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu hazırlayıb. Layihə Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin 28 dekabr 2017-ci il tarixində keçirilən iclasında müzakirə olunub və çap üçün tövsiyə edilib. Qaydalar layihəsi təsdiq olunması üçün Nazirlər Kabinetinə göndəriləcək. “Report” layihənin tam variantını təqdim edir: Əsl Azərbaycan sözlərinin yazılışı 1. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində əksəriyyət təşkil edən milli sözlərin bir çoxu deyildiyi kimi yazılır: addım, dəniz, gəlin, günəş, qoşun, oğul və s. 2. Son səsi [x] və ya [ğ] kimi tələffüz olunan milli sözlər q hərfi ilə yazılır: ayaq,bar­maq, bulaq, dayanacaq, qatıq, qonaq, otaq, yaxşılıq, yanaq və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda q~ğ əvəzlənməsi baş verir: ota­­­ğa, bulağın, qonağımız və s. Qeyd: Son səsi [kʹ] kimi tələffüz olunan bir qrup alınma sözlər də q hərfi ilə yazılır: filoloq,ittifaq, müstəntiq, natiq, şəfəq, texnoloq, üfüq, vərəq və s. Əsl Azərbaycan sözlərindən fərqli ola­­­raq, bu qəbildən olan sözlərin sonuna saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda heç bir də­yi­şik­lik baş vermir: filoloqa, şəfəqi, üfüqə və s. 3. Son səsi [xʹ] kimi tələffüz olunan iki və çoxhecalı milli sözlər k hərfi ilə yazılır: bilək, birlik, külək, ürək, üzərlik, üzük və s. Bu qəbildən olan sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda yazıda k~y əvəzlənməsi baş verir: biləyi, bir­li­yimiz, ürəyim, üzüyün və s. Qeyd: Söz sonunda [k] kimi tələffüz olunan əksər alınma sözlərə isə bu qayda şamil edil­mir, yəni onlarda əvəzlənmə baş vermir: əmlak-əmlaka, iştirak-iştirakımız, mexanik-mexanikə, şərik-şəriki, tex­nik-texnikin və s. 4. Son səsi həm [t], həm də [d] kimi tələffüz olunan iki və çoxhecalı milli sözlər d ilə yazılır: bulud, palıd, söyüd və s. Bu qayda ona əsaslanır ki, həmin söz­lə­rə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda sondakı samit [d] kimi səslənir. Qeyd: Polad, sənəd, təqaüd və s. kimi alınma sözlər də bu qaydaya əsaslanır. 5. Son səsi həm [k], həm də [g] kimi tələffüz olunan milli sözlər g hərfi ilə yazılır: çələng, pələng, səhəng, tüfəng və s. Dördüncü bənddəki qayda bu sözlərə də aiddir. Qeyd: Bu qayda ahəng, qəşəng, nəhəng kimi alınma sözlərə də şamil edilir. 6. Son səsi həm [c], həm də [ç] kimi tələffüz olunan sözlər c hərfi ilə yazılır: kərpic, qılınc, ülgüc və s. Dördüncü bənddəki qayda bu bəndə də aiddir. 7. Ədəbi tələffüzdə ilk səsi [ı] ilə deyilən sözlər olmadığı üçün aşağıdakı milli sözlər i ilə yazılır: ilan, ildırım, ilğım, ilxı, ilıq, inanmaq, işartı, işıq və s. Alınma sözlərdə saitlərin yazılışı 8. O saitli alınma sözlər [a] və ya [o] ilə tələffüz edilməsindən asılı olma­ya­raq, o ilə yazılır: avtomat, ensiklopediya, kollec, kollektiv, kom­bi­nat, laborant, Moskva, motor, obyekt, Odessa, poçtalyon, poema, poeziya, problem, prfes­sor, solist, velosiped və s. 9. İkinci hecasındakı saiti [i], bəzən də [ü] ilə tələffüz olunan ərəbmənşəli sözlər ənənəvi-tarixi prinsipə əsasən i ilə yazılır: külli (miqdarda), müdir, müdrik, müflis,müxbir, müxlis, münbit, münsif, mürid, mürşid, müsibət və s. Qeyd: Mühümüfüq sözlərindəki ikinci heca ü hərfi ilə yazılır. 10. Mənbə dildə tərkibində u saiti ilə yazılan və [yu] kimi tələffüz olunan aşağıdakı sözlər ədəbi dilimizin fonetik qaydalarına uyğun olaraq ü ilə yazılır: alüminium, bülleten, büro, jüri, karbürator, kompüter, Lüksemburq, paraşüt, süjet, tütor, uvertüra və s. 11 . Sonu a saiti ilə bitən alınma sözlər iki cür yazılır: a) Aşagıdakı sözlərin sonunda a hərfi ya­zıl­mır: aksiom, anket, ap­tek, atmosfer, fab­­rik, fonem, kaset, kayut, konfet, kontor, qəzet, qrafem, qravür, qrup, leksem, lent, ma­şın, perspektiv, planet, pyes, reklam, rezin, sistem, sis­tern, sitat, teorem, vitrin və s. b) sonundakı a saiti atılarkən mənası anlaşılmayan və ya başqa məna verən sözlər mənbə dildəki kimi a hərfi ilə yazılır: botanika, doktrina, forma, kamera, qram­ma­tika, norma, poetika, poeziya,respublika, taktika və s. Belə sözlərin sonun­da a hərfi ya­zılmadıqda məna dəyişikliyi baş verir. Məsələn, botanika elm sahəsi olduğu hal­da, botanik sahə üzrə mütəxəssisdir. 12. “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin 2013-cü il nəşrində metafor, profilaktori, sanatori şəklində verilmiş sözlərin metafora, profilak­to­riya, sana­to­ri­ya kimi yazılması tövsiyə olunur. 13. Mənbə dildə birhecalı olub, tələffüz zamanı, adətən, sonundakı iki samit arasına i və ya ü saiti artırmaqla tələffüz olunan ərəbmənşəli sözlər iki cür yazılır: a) iki saitlə yazılanlar: ağıl, cisim, eyib, ətir, feil, fəsil, fikir, heyif, isim, izin, qəbir, qədir, qisim, meyil, Misir, nəsil, ömür, səbir, sətir, sinif, şeir, şəkil, zehin; b) bir saitlə yazılanlar: cəbr, əmr, əsl, həbs, həsr (etmək),hökm, hüsn,hüzn, hüzn, kəsr, qəbz, qəhr, qəsr, nəbz, nəfs, nəsr, sehr, sədr, üzr, üzv, zülm və s., Bu qisimdən olan sözlərin bir çoxu iki saitlə yazıldıqda başqa mənalı sözlər – paronimlər alınır: əsl –əsil, əsr – əsir, həsr – həsir, kəsr – kəsir , nəfs – nəfis və s. Söz köklərində samitlərin yazılışı 14. Rus dilində tərkibində ц samiti olan Avropa mənşəli alınma sözlərin ya­zı­lışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür: a) ümumi isimlər s ilə yazılır: aseton, dosent, konsert, lisey, sex, sement, senzura, sirk və s. Qeyd: Vitse sözü istisnadır, ts ilə yazılır. b) xüsusi isimlərdə sözün əvvəlində s ilə (Setkin, Sialkovski və s.); sözün ortasında və axırında isə ts (Motsart, Muromets, Vorontsov və s.) yazılır: 15. Rus dilində tərkibində щ hərfi olan alınma sözlərin yazılışında aşağıdakı qaydalar əsas götürülür: a) sözün əvvəlində və sonunda işlənən щ samiti əvəzinə ş yazılır: borş, Şedrin, Şerba, Şors və s. b) Sözün ortasında işlənən щ samiti əvəzinə qoşa şş yazılır: Quşşin, meşşan, Pleşşunov, Vereş­şa­gin və s. 16. Rus dili vasitəsilə dilimizə keçmiş aşağıdakı alınma sözlər (ümumi və xü­susi isimlər) əslinə uyğun olaraq h hərfi ilə yazılır: Haaqa, Hamburq, har­mo­ni­ya, Havana, Hegel, hektar, heroqlif, Heyne, hidrogen, himn, hospital, Höte, hu­­­manizm və s. 17. Birinci və ikinci hecasındakı samiti, əsasən, [m] ilə tələffüz olunan sözlər n samiti ilə yazılır: anbar, günbəz, İstanbul, qənbər, sünbül, şənbə, tənbəl, zənbil. Kombayn, kombinat, kömbə, pambıq sözləri istisnadır. 18. iy, –skiy ilə qurtaran xüsusi isimlərin sonundakı y samiti yazılmır: Qorki, Mayakovski, Yaroslavski. 19. Kimyəvi element adları mənbə dildəki kimi yazılır: kalium, maqnezium, natrium və s. 20. Mənbə dildə [c] kimi tələffüz olunan alınma sözlər c hərfi ilə də yazılır: Cek London, cemper, Siciliya və s. 21. Mənbə dildə g samitli alınma sözlər g ilə də yazılır: biologiya, dialek­to­lo­giya, general, genezis, geologiya, gigiyena, gimnastika, gitara və s. 22. Aşağıdakı sözlərin mənbə dildəki yazılışı əsas götürülərək, k hərfi ilə yazıl­ma­sı məqsədəuyğun sayılır: əskər, əskinas, İskəndər, işkəncə və s. Qeyd: Bu sözlər dilimizdə məhz tələffüzlərinə əsasən indiyədək g hərfi ilə yazılmışdır. Belə ki, mənbə dildə yanaşı gələn kar samitlərdən (sk, şk) ikincisi (k) tələffüzdə cingiltiləşərək, onun cingiltili qarşılığına (g) keçmişdir. 23. Mənbə dildə w samitli alınma sözlər Azərbaycan dilində v ilə yazılır: veb-sayt, Vilyam, vindos, vörd və s. Qoşasaitli və qoşasamitli sözlərin yazılışı 24. Kökündə eynicinsli və müxtəlifcinsli qoşa sait işlənən alınma sözlər ədəbi dildəki tələffüzündən asılı olmayaraq, qoşa saitlə də yazılır: ailə, bədii, camaat, əcaib, əmtəə, ideal, maaş, müalicə, okean, saat, stadion, zəif və s. 25.Milyonmilyard sözləri mənbə dildəki yazılışından asılı olmayaraq, bu şəkildə yazılır. 26. Hecalarından biri p samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [b] kimi səslənən sözlər qoşa pp samitiilə yazılır: guppultu, hoppanmaq, şappıltı, tap­­pıl­tı, toppuz və s. 27. Hecalarından biri k samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [g] kimi səslənən sözlər qoşa kk samitiilə yazılır: mürəkkəb, mütəkkə, səkkiz və s. 28. Hecalarından biri t samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [d] kimi səslənən sözlər qoşa ttsamitiilə yazılır: əlbəttə, hətta, Səttar və s. 29. Hecalarından biri q samiti ilə bitib, sonrakı hecasının ilk samiti [kʹ] kimi səslənən sözlər qoşa qq samiti ilə yazılır: diqqət, doqquz, saqqal və s. 30. İki sait arasında gələn qoşa samitli sözlər qoşa samitlə yazılır: ballada, ka­­pella, kassa, klassik, qəyyum, libretto, nəqqaş, operetta, səyyar, şassi, vassal, və s. Qeyd: Mənbə dildə tərkibində ll, nn, pp qoşa samitləri olan alınma sözlər aşağıdakı kimi yazılır: paralel, anten, ton, qrup, aparat və s. 31. Mənbə dildə sonu qoşa samitlə bitən iki və ya çoxhecalı sözlər bir sa­mit­lə yazılır: hüsnxət, kiloqram, kilovat, metal, mühüm, rəsmxət, sərhəd və s. 32. Təkhecalı sözlərin sonunda qoşa samitin hər ikisi yazılır: fənn, haqq, hiss, xətt, küll, rədd, sirr, vatt, zənn, zidd və s. Belə sözlərə samitlə başlanan şəkilçi artırdıqda onların kökündəki qoşa sa­mitlərdən biri düşür: fənn – fənlər, haqq – haqsız, xətt – xətdən, sirr – sirlər və s. Qeyd: Bu qayda hissküll sözlərinə şamil edilmir. Çünki həmin sözlərin son samitlərindən bi­ri­ni atdıqda onlar başqa məna daşıyır: his (ocağın hisi), kül (siqaretin külü). Hiss sözünə yalnız –siz şəkilçisini artırdıqdakökdəki s samitlərindən biri ixtisar olunur. 33. Mənbə dildə bəzi təkhecalı və çoxhecalı sözlərin sonunda işlənən qoşa ss samitindənyalnız biri yazılır: ekspress – ekspres, konqress-konqres, stress – stres və s. 34. Mənbə dildə ss qoşa samiti ilə başlayan ssenari sözünün əvvəlində bir s hərfi yazılır: senari. Həmin sözdən düzələn sözlərdə də bu qaydaya əməl edilir. 35. Mənbə dildə söz ortasında qoşa ss samiti olan aşağıdakı sözlər də bir s hərfi ilə yazılır: masaj, pasaj, şose və s. 36. Mənbə dildə tərkibində qoşa mm samiti olan və sonu a saiti ilə bitən sözlər aşağıdakı kimi yazılır: diaqram, proqram, stenoqram, teleqram və s. 37. Əvvəlki orfoqrafiya lüğətlərində tərkibində –iyyat,- iyyət-iyyə şə­kil­çisi olan sözlər qoşa yy samiti ilə yazılmışdır. Hazırda həmin sözlər bir [y] ilə tə­ləf­füz olunur. Buna görə də fonetik prinsipə əsaslanaraq tərkibində həmin şəkilçilər olan sözlərin bir y ilə yazılması məqsədəuyğun sayılır. Məsələn: cərrahiyyə – cər­ra­hiyə, döv­riy­yə – dövriyə, ədəbiyyat – ədəbiyat, fəaliyyət – fəaliyət, maliyyə – maliyə, üs­lu­biy­yat – üslubiyat və s. Qeyd: Qəyyum, səyyah, səyyar, səyyarə, təyyar kimi sözlər istisnadır. Ehtiyat, mərsiyə, saniyə, təhkiyə, tərbiyə, təziyə, tövsiyə kimi sözlər isə indiyədək bir y ilə yazılmışdır və onların yazılışı olduğu kimi qalır. Şəkilçilərin yazılışı 38. Sözdüzəldici şəkilçilər aşağıdakı kimi yazılır: 1) Bir cür yazılan alınma şəkilçilər: i şəkilçisi: cənubi, daxili, elmi, həyati,Naxçıvani, şimali, Şirvani, tarixi və s. Sonu saitlə bitən sözlərdə bu şəkilçi vi şəklində olur: ailəvi, dairəvi, Gəncəvi, kimyəvi, kütləvi və s. varı şəkilçisi: buynuzvarı, qalxanvarı, üzükvarı, yüngülvarı və s. stan şəkilçisi: Samitlə bitən sözlərdə bu şəkilçinin əvvəlinə ahəng qanununa uyğun olaraq ı, i, u, ü saitləri artırılır: Dağıstan, Türkmənistan, Monqolustan, Türküstan. Saitlə bitən sözlərdə isə şəkilçi olduğu kimi qalır: Gürcüstan. 2) İki cür yazılan şəkilçilər: Kar samitlə bitənlərdə: qan, –kən; cingiltili samitlə bitənlərdə ğan, –gən: burulğan, çalışqan, deyingən, döyüşkən, sürüşkən, yapışqan və s. 3) Dörd cür yazılan şəkilçilər: , –ki, –ku, – şəkilçisi: axşamkı, bildirki, gündüzkü, onunku, səhərki və s. Sifət və isim düzəldən ı, –i, –u, –ü şəkilçisi: badımcanı, Ceyranı, çərkəzi, darçını, dərbəndi, gümüşü, narıncı, novruzu, Vağzalı və s. Sonu saitlə bitən sözlərdə bu şəkilçilərin əvvəlinə y samiti artırılır: bənövşəyi, buğdayı, xurmayı, sürməyi və s. 4) Feil köklərindən isim və sifət düzəldən şəkilçilər. Sonu kar samitlə bitən sözlərdə: , –ki, –qu, –: asqı, pusqu, seçki, sürtkü və s. qın, –kin, –qun, kün: bitkin, ötkün, satqın, tutqun və s. Sonu cingiltili samitlə bitən sözlərdə: ğı, gi, –ğu: bölgü, çalğı, vergi, vurğu; ğın, –gin, –ğun, –gün: əzgin, qırğın, süzgün, yorğun. 39. Rəqəmlə yazılan miqdar saylarına mənsubiyyət və hal şəkilçiləri əlavə edildikdə şəkilçidən əvvəl defis qoyulur: 2-yə, 3-də, 5-i, 6-nın, 17-si, 20-dən. Ərəb rəqəmlərindən sonra ahəngə görə sıra sayının şəkilçisi ixtisarla (-, –ci, –cu, –) yazılır: 2-ci, 3-cü, 6-cı, 10-cu. 40.Roma rəqəmlərindən sonra şəkilçi yazılmır: beşinci – V, onuncu – X və s. Mürəkkəb sözlərin yazılışı 41. Aşağıdakı mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: a) bir vurğu ilə deyilən müxtəlif sözlər: arabir, balacaboy, beşillik, beş­mər­təbəli, bugünkü, Bülbüloğlu, Çər­kəz­qızı, dilucu, Əliağa, gülərüz, günəbaxan, hərgecəki, Həsənoğlu, köhnəfikirli, qalxanabənzər, qanunvericilik, qara­saç­lı, Qənbərqızı, qurultayqabağı, müxtəliftərəfli, özbaşınalıq, soyuqqanlı, türk­mən­şəli, ucdantutma, ümum­b­ə­şə­ri, yenifikirli və s. b) eyni feil kökünün təkrarı və a, ha bitişdiricilərinin vasitəsilə yaranan mürəkkəb isimlər: gəlhagəl, qaçaqaç, tutatut, vurhavur və s. Qeyd: Sözün kökü kar samitlə bitdikdə a, cingiltili samitlə bitdikdə isə ha bitişdiricisi yazılır. c) eyni sözün təkrarı və ba, bitişdiricisinin vasitəsilə yaranan mürəkkəb zərflər: addımbaaddım, aybaay, günbəgün,ilbəil və s. ç) kinofoto sözləri ilə başlanan mürəkkəb isimlər: fotoalbom, fotomüxbir, kinofilm, kinoteatr və s. 42.Tərkibində anti, audio, avia, avto, makro, mikro, mini, mono, multi, nano, neo, post, super, ultrahissəcikləri olan mürəkkəb sözlər bitişik yazılır: antivirus, multikulturalizm, superdövlət, supermarket, aviasalon, avtopark, miniavtobus, nanotexnologiya, nanohissəcik, neofaşizm, neorealizm, postsovet, postmodernizm və s. 43. Tərkibindəki sözlərin səciyyəsindən asılı olaraq aşağıdakı mürəkkəb sözlər defislə yazılır: a) qoşa sözlər: adda-budda, aşıq-aşıq, az-maz, dedi-qodu, əzik-üzük, həlləm-qəlləm, kağız-kuğuz,qara-qura, qonaq-qara, sür-sümük, top-top və s. b) tərkibində eks, əks, kontr, qeyri, ober, vebhissəcikləri olan mürək­kəb sözlər: eks-prezident, əks-səda, kontr-admiral, qeyri-adi, qeyri-iradi, ober-leytenant, veb-dizayner, veb-səhifə, vitse-admiral; c) izafət tərkibləri: həddi-büluğ, külli-aləm, külli-ixtiyar, nöqteyi-nəzər, tərcümeyi-hal, tərzi-hərəkət; ç) cəhətlər arasını bildirən mürəkkəb sözlər: cənub-qərb, şərq-qərb, şimal-şərq; d) tərkibində mənaca bir-birinə yaxın və ya zidd anlayışları bildirən sözlər: ab-hava, adlı-sanlı, ağıllı-kamallı, alğı-satqı, az-çox, baş-ayaq, dərə-təpə, dinməz-söyləməz, elə-belə, gec-tez, iki-üç, naz-qəmzə, nəvə-nəticə, ölüm-itim, pis-yaxşı, söz-söhbət, təhvil-təslim, ucsuz-bucaqsız və s. e) ölçü vahidlərini bildirən isimlər: kiloelektron-volt, kilovat-saat, qram-kalori və s. ə) birinci tərəfi sifətin dərəcə əlaməti kimi işlənən açıqtünd sözlərinin, eləcə də müəyyən məna çalarlığı bildirən ala sözünün iştirakı ilə yaranan mü­rək­kəb sifətlər: açıq-sarı, ala-seyrək, tünd-göy və s. Köməkçi sözlərin yazılışı 44. İdi, imiş, ikən köməkçi sözləri adlardan (isim, sifət, say, əvəzlik) və saitlə qurtaran zərflərdən və feillərdən sonra ayrı, samitlə bitən feillərdən sonra həm ayrı, həm də ilk saiti buraxılaraq, şəkilçiləşmiş variantlarda bitişik yazılır: ata idi, ata ikən, ata imiş, gəlirkən, gəlməli idi, gəlməli ikən, gəlməli imiş, gəlmiş imiş, gəlmişdi, uşaq idi, uşaq ikən, uşaq imiş və s. Qeyd: Saitlə bitən feillərdən sonra gələn bu köməkçi sözlərin ilk saiti buraxılaraq y bitiş­diri­cisinin əlavəsi ilə yazılışı da məqbul sayılır: almalıydı, gəlməliymiş, alaydı, alasıydı, gəl­mə­liy­di və s. 45. Qoşmalar iki cür yazılır: 1) birhecalı qoşmalar (can, –cən, –dək, –tək) aid olduqları sözə bitişik yazılır: dağacan, evəcən, küçəyədək, quştək; Qeyd: Xas qoşması istisnadır, aid olduğu sözdən ayrı yazılır: Bu dilə xas xüsusiyyət. 2) ikihecalı qoşmalar (ilə. kimi, qədər, ötrü, təki, təkin, üçün) aid olduqları sözdən ayrı yazılır: evə qədər, adam kimi, ondan ötrü, sənin təki, şagird üçün. Qeydlər: 1) İlə qoşması samitlə bitən sözlərdə ahəng qanununa uyğun olaraq la, – şəklində bitişik yazıla bilər: çəkiclə, qatarla, qələmlə və s. 2) etibarilə, köməyilə, məqsədlə, məqsədilə, münasibətilə, vaxtilə, vasitəsilə sözləri yalnız bu şəkildə yazılır. 46. Aşağıdakı mürəkkəb bağlayıcılar bitişik yazılır: çünki, habelə, halbuki, həmçinin, hərçənd, hərgah, nəinki, yaxud, yainki. 47. Aşağıdakı bağlayıcılar və bağlayıcı sözlər ayrı yazılır: belə ki, bu­na görə də, bunun üçün, bununla da, daha da, guya ki, həm də, odur ki, ona görə də, ona görə, onun üçün də, tutaq ki, və ya, və yaxud, yoxsa ki. 48. Ədatlar sözlərdən ayrı yazılır: daha gözəl, dedim də, di get, ən yaxşı, gör ha, lap pis, sən ki. , –mi, –mu, –mü;sana, –sənə-ca, – cə ədatları istisnadır. Onlar aid olduqları sözlərə bitişik yazılır: A kos-kosa, gəlsənə, torbanı doldursana? İndicə gəlmişsən?Kitabdırmı? Qəşəngdirmi? Oxudumu? Yaxşıca dincəldim. Qeyd: , –mi, –mu, – sual ədatı da, – köməkçi nitq hissəsindən sonra işləndikdə ayrı yazılır: O, yenə də mi danışacaq? Sən də mi gedirsən? 49. Eyni nidanın təkrarından əmələ gələn nidalar defislə yazılır: bəh-bəh, ha-ha-ha, pəh-pəh, uy-uy, vay-vay 50. Müxtəlif sözlərdən əmələ gələn nidalar ayrı yazılır: ay aman, ay haray. Birinci hərfi böyük yazılan sözlər 51. Ad, soyad və təxəllüs bildirən sözlərin (bəy, oğluqızı sözlərindən başqa) birinci hərfi böyük yazılır: Bəxtiyar Vahabzadə, İmadəddin Nəsimi, Mehdi Hüseynzadə, Məhəmməd Füzuli, Mirzə Fətəli Axundzadə, Nizami Gəncəvi, Sə­məd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Süleyman Sani Axundov, Şah İsmayıl Xətai, Uzun Həsən, Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyli və s. Qeyd: Xüsusi isimlər cəm şəkilçisi qəbul etdikdə də böyük hərflə yazılır: Nizamilər, Füzulilər, Hacı Qaralar, Həzi Aslanovlar, Mehdi Hüseynzadələr və s. 52. Bədii əsərlərdə heyvanlar və cansız əşyalar surət kimi işləndikdə böyük hərflə yazılır: Alapaça, Badə, Bəng, Bozdar, Qarğa, Qırat, Məstan, Samo­var, Tülkü və s. 53. Tarixi hadisələrin, dövrlərin, sülalələrin, nomenklatur terminlə işlənən yer adlarının, eləcə də qədim yazılı abidələrin və s. adlarının birinci sözünün ilk hərfi böyük yazılır: Azadlıq meydanı, Çaldıran döyüşü, Dəmir dövrü, Xəzər dənizi, Orxon-Yenisey abidələri, Sasanilər dövrü, Səfəvilər sülaləsi, Şuşa qalası Ver­sal sülhü, Vətən müharibəsi, Yeddiillik müharibə və s.Belə mürəkkəb adlara fərq­lən­di­ri­ci söz əlavə olunduqda onun da birinci hərfi böyük yazılır: Orta Paleolit dövrü, Son Paleolit dövrü. 54. Ölkələrin, muxtar respublikaların, vilayət və diyarların rəsmi adlarının tərkibindəki bütün sözlərin ilk hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikası, Bir­ləşmiş Ərəb Əmirlikləri, İran İslam Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikası. 55. Yaradanın və səmavi kitabların adları böyük hərflə yazılır: Allah, Rəbb, Tanrı, Bibliya, Əhdi-cədid, Əhdi-ətiq, İncil, Qurani-kərim, Tövrat, Zəbur və s. 56. Planet adları, mifonimlər böyük hərflə yazılır: Ay, Günəş, Ülkər; Afrodita, Herakl, Zevs və s. 57. Yüksək dövlət vəzifələri (Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Azər­baycan Respublikasının Baş Naziri, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Sədri), nazirlik, komitə, birlik, cəmiyyət, qurum, akademiya, universitet, texnikum, teatr, filarmoniya, siyasi partiya, eləcə də tarixi günlərin və s. adlarının tərkibindəki bütün sözlərin (adına, üzrə kimi yardımçı sözlərdən başqa) birinci hərfi böyük yazılır: Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti, Azərbaycan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi, Yeni Azərbaycan Partiyası, M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası, Heydər Əliyev adına Bakı Beynəlxalq Aeroportu, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, M.Mirqasımov adına Respublika Klinik Xəstəxanası, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti, Ağstafa Rayon Təhsil Şöbəsi və s. Qeydlər: 1) Tərkibində gün sözü olan və təqvimə düşən əlamətdar günlərin adlarında bütün sözlər böyük hərflə yazılır: Beynəlxalq Ana Dili Günü, Beynəlxalq Qadınlar Günü, Dünya Azər­bay­can­lı­larının Həmrəyliyi Günü və s. 2) Azərbaycan Respublikasının Təhsil naziri, Azərbaycan Respublikasının Səhiyyə naziri tipli mürəkkəb adlarda sahə bildirən söz (Səhiyyə) böyük, vəzifə bildirən söz (nazir) kiçik hərflə yazılır. 3) Tərkibində şöbə, lisey, gimnaziya, vəqf, məktəb sözləri olan mürəkkəb adlarda ilk söz böyük, sonrakı sözlər kiçik hərflə yazılır: Avropa liseyi, Dəyanət vəqfi, Humanitar fənlər gimnaziyası, Humanitar siyasət məsələləri şöbəsi, Uşaq-gənclər şahmat məktəbi və s. 58. Aşağıdakı mürəkkəb adların tərkibində olan sözlərin ancaq birincisi böyük hərflə yazılır: a) məşhur tarixi gün və bayram adlarında: İyirmi yanvar (20 Yanvar), Qurban bayramı, Səkkiz mart (8 Mart), Novruz bayramı və s. b) tərkibində okean, dəniz, çay, göl, şəhər, rayon, qəsəbə, kənd, prospekt, meydan, küçə, xiyaban, saray, qala, türbə, qoruq, boğaz, düz, ada, burun, körpü, düzənlik, dağ, səhra, dərə sözləri olan adlarda: Sakit okean, Qara dəniz, Kür çayı, Baykal gölü, Bakı şəhəri, Salyan rayonu, Şüvəlan qəsəbəsi, Hökməli kəndi, Neftçilər prospekti, Azadlıq meydanı, Ə.Cavad küçəsi, Şəhidlər xiyabanı, Səadət sarayı, Ramana qalası, Möminə xatun türbəsi, Şirvan qoruğu, Dardanel boğazı, Mil düzü, Nargin adası, Xudafərin körpüsü, Culfa düzənliyi, Kəpəz dağı, Yasamal dərəsi, Qaraqum səhrası, İynə burnu. 59. Fəxri adların özək hissəsini təşkil edən ilk söz böyük hərflə, sonrakı söz kiçik hərflə yazılır: Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, Azərbaycan Res­­publikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi və s. Qeyd: Azərbaycan Milli Qəhrəmanı mürəkkəb adında hər üç söz böyük hərflə yazılır. 60. Orden, medal, bədii əsər, opera, balet, kinofilm, qəzet, jurnal, kinoteatr, mehmanxana, nəşriyyat, kafe, restoran, düşərgə, yeməkxana, mağaza və s. adları dırnaqda və böyük hərflə yazılır: “İstiqlal” ordeni, “Azərbaycan Bayrağı” ordeni, “Ata və oğul” povesti, “Yeddi gözəl” baleti, “Uzaq sahillərdə” filmi, “Azər­bay­can” qəzeti, “Cücələrim” kafesi, “Bahar” mağazası, “Badamlı”, “İstisu” mi­ne­ral suları. Qeyd:Dırnaqda yazılan belə adlara artırılan şəkilçi dırnaqdan kənarda yazılır: “Xalq qəzeti”nin bugünkü nömrəsi, “Yeddi gözəl”in ilk tamaşası və s. 61. Mirzə, hacı, şeyx, seyid, şah, soltan, bəyim və s. sözlər rütbə, ləqəbtitul bildirib, sözlərdən əvvəl gəldikdə böyük hərflə, sözlərdən sonra gəldikdə isə kiçik hərflə yazılır: Fətəli xan, Hacı Qara, Heyran xanım, Mirzə Fətəli, Nadir şah, Seyid Əzim, Soltan Mahmud, Şah İsmayıl, Şeyx Nəsrullah və s. Qeyd: Ağa, bəy, xan, xanım sözləri insan adlarının tərkib hissələrini təşkil etdikdə bitişik yazılır: Ağacavad, Ağabəy, Əlibəy, Xanoğlan, Böyükxanım və s. Həmin sözlər adlara qoşularaq titul kimi və ya hörmət məqsədilə işləndikdə isə ayrı yazılır: Abbasqulu ağa (Bakıxanov), Üzeyir bəy (Hacıbəyli), Fətəli xan (Xoyski), Fatma xanım (Kəminə) və s. İxtisarlar (abreviaturlar) 62. İxtisarlar üç cür yazılır: 1. Tam ixtisarlar aid olduqları sözlərə (xüsusi və ya ümumi isimlər) uyğun olaraq böyük və ya kiçik hərflə yazılır: AR (Azərbaycan Respublikası), BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı), MM (Milli Məclis), m. (metr), c. (cild) və s. 2. Yarımçıq ixtisarlar aid olduqları sözlərə uyğun olaraq, böyük və kiçik hərflərlə, mürəkkəb adların tərkib hissələri isə bitişik yazılır: akad. (akademik), prof. (professor), Azərkitab (Azərbaycan kitabı), AzərTAC (Azərbaycan Teleqraf Agentliyi) və s. 3. Sözün orta hissəsinin düşməsi ilə yaranan ixtisarlar defislə yazılır: d-r (doktor), z-d (zavod) və s. 63. İxtisarlara əlavə edilən şəkilçilər onların tələffüzünə uyğun olaraq ya­zılır: AMEA-dan, BMT-yə, MDB-nin və s. Sözün sətirdən sətrə keçirilməsi 64. Sözlər yeni sətrə hecalarla keçirilir: və-tən, mək-təb-li-lər və s. Sözün bir saitdən ibarət olan hecasını sətrin sonunda saxlamaq və ya yeni sət­rə keçirmək olmaz: a-ilə, a-zadlıq, iddi-a və s. Bu qəbildən olan sözlər sətirdən sətrə bu şəkildə keçirilir: ai-lə, azad-lıq, id-dia və s. 65. Saylar rəqəmlə yazıldıqda onlara artırılan şəkilçilər sətirdən sətrə ke­çi­ril­mir: 5-cilər, 7-ci, 9-da və s. 66. Mürəkkəb ixtisarlar və onlara artırılan şəkilçiləri də sətirdən sətrə ke­çirmək məqbul sayılmır: ADTU-da, BMT-nin, BDU-ya və s. 67. Ad və ata adlarının bir hərfdən ibarət qısaltmalarını (M.F.Axundzadə, M.S.Ordubadi və s.) sətrin sonunda saxlamaq olmaz. 68. Durğu işarələri (tire, defis, mötərizə, dırnaq işarələri və s.) yeni sətrə keçirilmir. 69. Vaxtilə apostrofla yazılan cürət, məşəl, vüsət və s. sözlər apostrofa görə cür-ət, məş-əl, vüs-ət kimi sətirdən sətrə keçirilirdi. Bu qəbildən olan sözlərin aşağı­­dakı şəkildə sətirdən sətrə keçirilməsi məqsədəuyğun sayılır: Qu-ran, cü-rət, he-yət, Kə-nan, mə-sud, mə-sul, mə-şəl, Sə-nan, sü-rət,vü-sət və s.

Comments are closed, but trackbacks and pingbacks are open.